Ka jingsynshar ïa ki lad pathai khubor ha ka kam digital jong ka India na ka bynta ki paidbah

Da u S. Krishnan

Ka bynta jong ka kam digital jong ka India ba ïadei bad ki paidbah ka don ha ka por kaba kongsan. Ka jingkiew ha ka artificial intelligence, khamtam ha ka jingpynmih bad jingpynkylla ïa ki prokram audio, visual, bad audio-visual, ka la pynkylla dur thymmai ïa ka rukom ai jingtip, pyndonkam ïa ka jingtip bad shaniah ïa ka jingtip. Katba kine ki teknoloji ki pynïar ïa ki lad ban pynpaw, ban saindur, bad ban ïoh, ki wanrah ruh ïa ki jingma kiba thymmai kiba ktah beit beit ïa ka burom jong uwei pa uwei, ka jingïatylli ha ka imlang sahlang, bad ki jinglong jong ka riti synshar.
Da kaba ithuh ïa ki jingeh ba kyrpang kiba mih na ki jingtip ba la pynmih, ka Sorkar India ka la pynkhlaiñ ïa ka aiñ bad ka polisi kaba synshar ïa ki nongpynïaid ïa ki jingshakri lyngba ki lad digital. Ki jingpynkylla ba dang shen ïa ka Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021, ba la pule ryngkat bad ka India AI Governance Guidelines, 2025 ba la pyllait hapoh ka India AI Mission ha u bnai Naiwieng 2025, ki pyni ïa ka rukom treikam kaba ïadei bad kaba la pynbeit ryntih: ki jingkitkhlieh kiba ïadei bad ka aiñ ban weng ïa ki jingma, ba la kyrshan da ki nongrim jong ka polisi ban ïalam ïa ka jingpdiang ïa ka AI kaba don jingkitkhlieh.
Kine ki atiar, ka jingmih na ka jingïamir jingmut kaba bniah bad kito kiba don bynta ha kane ka kam, ki pyni ïa ka jingthmu synshar kaba shai-ka jingkiew jong ka teknoloji kadei ban ïaid shakhmat hapoh ka phang kaba pynneh pynsah ïa ka jinglong kaba shai, ka jingkitkhlieh, bad ka burom jong u nongshong shnong.
Ka jingpynbiang ïa ka aiñ ha kaba ïadei bad ki jingma na ki lad pathai khubor ba la shu shna
Ki Intermediary Rules ba la pynkylla ki wanrah, ha ka sien kaba nyngkong, ïa ka jingbatai kaba thikna bad kaba treikam jong ka, “jingtip ba la shu pynmih.” Ka jingbatai ka long kaba la pynbeit bha. Ka ong ba ïa ki prokram kiba la thaw da kaba shu shna ne da ka algorithm lane pynkylla ha ka rukom kaba paw ba ka long kaba shisha ne kaba ym lah ban pynïapher na ka jingshisha, katba ka kyntait ïa ki kam ba man ka sngi, ki kam ba bha kum ka technical editing, accessibility enhancement, ki tiar hikai ne wadbniah, bad ka jingpyndonkam ba thymmai kaba dei hok.
Kane ka jingshai jong ka jingbatai ka leh ïa ka kam kaba kongsan ha ka aiñ. Da kaba wanrah ïa ki jingtip ba la shu pynmih hapoh ka thup jong ka “jingtip” na ka bynta ki jingthmu jong ka jingpeit bniah kaba dei, ka jingpynbeit ïa ki jingeh, bad ka jingkitkhlieh jong ki nongpynïaid ïa ki jingai jingshakri, ki kyndon ki pynthikna ba ïa ki rukom ba mih jong ki jingma ha ki lad digital la pynbeit hapoh ka aiñ kaba la don lypa, ym ban iehnoh ha ki rukom pynbeit bym pat pynskhem.
Kaba kongsan kumjuh ka long ka jingpynshai kaba shai ba ki kam ba bha ba la leh da ki nongpynïaid ïa ki jingai jingshakri, lyngba ki tiar ba la pyntreikam da ki kor ki bor ne kiwei kiwei ki lad teknikal, kim pynduh ïa ki jingïada ba la buh da ka aiñ. Kane ka pynskhem ïa ka jinglong kaba plié lad ban bud ïa ki kyndon katba ka dang pynneh ïa ka jingkitkhlieh.
Ka jingbuh kyrteng, ka jingdon jingsakhi bad kiwei kiwei ki jingïada
Ka jingkylla kaba heh tam ha ka rukom treikam ba la pynkylla ka dei ka jingkylla jong ka na ka jingpynbeit ryntih hadien ki jingjia sha ka jingsynshar shuwa ban jia. Ki nongpynïaid kiba plié lad ne pynsuk ïa ka jingthaw ne pynphriang ïa ki jingtip ba la pynmih da ka jingpynkylla mynta ki donkam ban pyndonkam ïa ki lad ki lynti kiba biang bad kiba ïadei ban khanglad ïa ka jingpynphriang ïa ki prokram kiba be-aiñ ha ka jaka ba thaw ne pynphriang.
Ha kaba ki prokram ba la shu shna da ka jingpynkylla dur ki long kiba dei katkum ka aiñ, ki Rule ki bthah ïa ka jingbuh dak kaba shai bad kaba paw, ba la kyrshan da ki metadata kiba neh lane kiwei pat ki lad pynshisha, kata kaba lah katkum ki lad teknikal. Ym shah ban pynkylla, pynduh, ne pyndam ïa kum kine ki dak ne ki jingithuh.
Kane ka rukom treikam jong ka teknoloji bad ka aiñ ka pynpaw ïa ka jingsngewthuh ba jylliew. Ha ka jaka ban shaniah tang ha ki jingpynkylla hadien ba la jia ka jingma, ka phang pdeng ka kheiñ ïa ka jinglong kaba shai kum ka jingïada ïa ka burom bad ka jingshaniah. Ki nongshong shnong ki ïoh bor mardor ym tang lyngba ki jingpynbeit, hynrei lyngba ka jinglah ban pynïapher ïa ki prokram kiba shisha na ki prokram kiba la shu shna. Ka long ka jingithuh ïa ka hok jong ki nongshong shnong ban tip ïa ka jingshisha.
Ki Intermediary Guidelines ba la pynkylla ki ong ruh ba ki nongpynïaid ki hap ban pyntip man ka por bad ban long kiba shai sha ki nongpyndonkam ïa ki hok, ki jingkitkhlieh, bad ki jingma kiba lah ban mih na ka jingbym kohnguh, da kaba pyndonkam ïa ka ktien kaba shai.
Ka jingbahkhlieh kaba kham heh ïa ki rynsan kiba kham heh
Na ka bynta ki nongpynïaid social media ba kham heh, ka rukom pynïaid ka buh ïa ki jingkitkhlieh ba kham bun kiba ïadei bad ka jingheh bad ka jingktah. Kum kine ki rynsan ki donkam ban ïoh ïa ki jingpynbna jong ki nongpyndonkam ha kaba ïadei bad ki prokram ba la pynmih da ka jingpynkylla, ban pyndonkam ïa ki lad jingstad kiba ïadei ban bishar ïa ka jinglong thikna jong kita ki jingpynbna, bad ban pynthikna ba ïa ki jingtip ba la pynmih da ka jingpynkylla ym shym la pynmih khlem ka jingithuh kaba biang.
Ka jingbym lah ban bud ïa kine ki jingbthah ka lah ban long kaba kheiñ kum ka jingleh klet ïa ka jingbahkhlieh hapoh ki Rule, ryngkat bad ki jingpynshitom katkum ka aiñ. Kane ka rukom treikam ka pyni ïa ka jingkitkhlieh kaba la pynbeit bha, da kaba ithuh ba ki rynsan kiba don ka jingktah kaba kham khraw ki dei ban don ïa ki jingkitkhlieh kiba kham heh.
Ka jingïalam lynti ki polisi bad ka jingpdiang ïa ka AI da ka jingbahkhlieh
Kum ka jingïarap ïa kine ki kyndon aiñ kiba lah ban pyntreikam, ki kyndon India AI Governance Guidelines, 2025 ki batai bniah ïa ka polisi treikam na ka bynta ka jingpdiang ïa ka AI kaba don jingkitkhlieh, kaba shngaiñ, bad kaba kynthup lang ïa baroh. Ki Guideline ki ban jur ïa ka jinglong kaba shai, ka jingkitkhlieh, ka jingpynwandur kaba pynshong nongrim ha u briew, bad ka jingtip shaphang ki jingma, katba ki treikam hapoh ki bynta jong ka aiñ kaba la don lypa.
Kaba kongsan ka long ba ki Guideline kim pynkylla ïa ki jingkitkhlieh ba la buh da ka ain IT Act lane ki Intermediary Rules. Hynrei, ki ai ka jingialam lynti ïa ki nongpynmih, ki nongpyntreikam, bad ki jaka treikam, kaba pynskhem ïa ka jingkhmih lynti ba ki AI system, khamtam kito kiba lah ban pynmih ïa ki prokram ba la shna da ki briew, ki dei ban long kiba la shna bad pyntreikam da kaba pyrkhat ïa ka jingktah ha ka imlang sahlang bad ka jingshaniah jong ki paidbah.
Ka jingshemphang ha ka aiñ bad ka jingïalam katkum ka synshar paidbah
Ka rukom treikam jong ka India ban synshar ïa ki teknoloji kiba dang mih ka long kaba la pynshong nongrim ha ka jinglong hok jong ka riti synshar bad ka bor treikam jong ki tnat treikam. Katba ka rukom treikam kaba mynta ka shaniah ha ka jingthaw aiñ bad jingpynïaid ïa ki polisi ba la pynbeit bha, ka Parliament ka bat ïa ka bor ba pura ban thaw aiñ ban jubab ïa ki jingshisha kiba nangkiew ha ka liang ka teknoloji ha kaba donkam na ka bynta ka jingmyntoi jong ki paidbah. Kane kam dei ka jingpynskhem ïa ka jingpynpaw palat ïa ka bor, hynrei ka jingpynskhem biang ïa ka jingsumar ïa ka synshar paidbah-ban pynthikna ba ka jingpynthymmai kan dang ïadei bad ki jinglong jong ka riti synshar, ka rukom treikam kaba dei, bad ka jingïada ïa ka burom jong uwei pa uwei u briew. Ka rukom treikam kaba la don lypa namar kata kam pynpaw ïa ka jinglong ba kut jong ka aiñ, hynrei ka jinglong ba la pynkhreh: kaba ïahap bad kaba la pynshong nongrim skhem ha ka synshar jong ka aiñ.
Ka kam ai jingsynshar da ki lad digital kaba peit ïa ka bha ka miat jong ki briew
Ka rukom treikam jong ka India ha ka rukom pynbeit ïa ki kam digital ka la kiar na ki jingpynbeit ki bym lah ban pynkylla. Ha ka jaka kata, ka la kyrshan ïa ka jingsynshar kaba pynshong nongrim ha ki nongrim bad kaba ïahap kaba la tei halor ka jingïamir jingmut kaba bniah kaba pynneh pynsah ïa ka jingsaiñdur katba ka dang ïada ïa ki hok.
Ka rukom treikam kaba nang kylla na ka bynta ki lad pathai khubor ba la shu shna da ki briew ka pyni nuksa ïa kane ka rukom treikam. Da kaba pynïasoh lang ïa ka jingbatai kaba thikna, ki jingïada, ka jinglong kaba shai kaba donkam, ki lad jingpynbeit ba la buh por, ka jingpeit bniah ïa ki jingujor, bad ka jingïalam jong ki polisi na ka bynta ka AI kaba don ka jingkitkhlieh, ka India ka pynskhem ïa ka jingshaniah ha ki kam digital jong ka na ka bynta ki paidbah.
Ka jingeh kaba la buh da ki lad pathai khubor ba la shu shna ka long ha kaba kut kawei ka jingshaniah, ba ka teknoloji kan ym tam ïa ka hok, ba ki rynsan kin dang don ka jingkitkhlieh, bad ba ki jaka treikam kin jubab bha ïa ka jingshah ktah ki nongshong shnong. Ka jingai bor ïa ki nongpyndonkam lyngba ki rukom treikam, ka jingwanrah ïa ka jingshai da ka jingsaiñdur, bad ka jingpynkhlaiñ ïa ka jingpeit bniah jong ki tnat treikam kim dei ki jingthmu kiba ïatyngkhuh para ma ki. Ki dei ki nongrim jong ka synshar paidbah digital kaba lah ban ïeng skhem.
Da kaba don kane ka nongrim, ka rukom treikam jong ka India ha kaba ïadei bad ki lad pathai khubor ba la shu shna da ki briew ka ai ym tang ïa ka jingpynbeit ïa ka jingsynshar hapoh ka ri, hynrei ka rukom kaba ïadei bad ka pyrthei na ka bynta ka jingpynïaid paidbah, kaba burom ïa ki hok ha ka pyrthei ba khlaiñ ki kam kiba ïadei bad ka AI.
(U nongthoh u dei u Secretary, ka tnat Electronics and Information Technology (MeitY), Sorkar India).