Ka jingshngaiñ, ka jingkitkhlieh bad ka jingshaniah jong ki paidbah – Kaei kaba ka aiñ thymmai ka dei ban pynthikna

Da u – Dr. Ratan Kumar Sinha

Ka jingshaniah jong ki paidbah ka la long barabor ka nongrim jong ka prokram nuclear jong ka India. Ka jingthmu jong ka ri na ka bynta ka jingroi kaba neh, kaba ryntih, bad kaba ïadei bad ka bording ka kynthup ïa ka jingmut ba dei ban bud ïa ka bording atomic da ka jingshngaiñ kaba khraw tam, ka jingkitkhlieh kaba khlem jingkylli, bad ka jingïakren kaba shai. Ki nongrim jong ka jingshngaiñ, ka jingkitkhlieh, bad ka jingshaniah jong ki paidbah kim dei ki jingmut ki bym don ka nongrim; kine ki long ki nongrim ba treikam jong ka kam shna nuclear jong ka India.
Katba ngi dang pyrkhat ïa ka rukom thaw aiñ kaba thymmai na ka bynta ka bording atomic, ka long kaba donkam ban kylli: Kaei kaba kane ka Aiñ kaba thymmai ka dei ban pynthikna? Ka jubab, ha ka jingsngew jong nga, ka shong ha kaba pynskhem ïa kine ki nongrim hi, ban pynthikna ba ka aiñ ka ïada bad ai bor, ka pynsuk bad ïada, ka pynshlur ïa ka jingpynwandur thymmai katba kam pynduh ïa ka jingshaniah jong ki paidbah.
Ka jingshngaiñ – Ka jingpynskhem ïa ka kolshor jong ka jinglong ba janai
Ka jingshngaiñ ha ka teknoloji nuclear kam lah ban long ka jingpynrung ha ka jingpynwandur; ka dei ban long ka nongrim ba kongsan jong ka. Naduh ki kor wadbniah ba nyngkong eh jong ka India ha Trombay haduh ki 700 MWePressurised Heavy Water Reactor ba shna hapoh ri bad ki reactor ba thymmai, ïa ki jingpynwandur la ju ïa lam da ki bynta kiba khlaiñ ka jingïada.
Haba ngi la pyrkhat ïa ka Advanced Heavy Water Reactor (AHWR), ka thong jong ngi kam shym la long tang ban pyni ïa ka jingpyndonkam ïa ka thorium hynrei ban pyni ruh ba ka reactor ka lah ban long kaba shngaiñ wat khlem ka jingtrei jong ki nongpeit – ka jingpynwandur kaba “shngaiñ”. Hooid, ka jingshngaiñ ka long ka bynta kaba kongsan jong ka jingpyndonkam ïa ka bording nuclear.
Ka Aiñ kaba thymmai ka dei, shisha, ban pynthikna ba ka jingshngaiñ kan ïai bteng. Ka dei ban pynskhem biang ïa ka jingkular kaba skhem jong ka India sha ki kyndon jingïada kiba ha khlieh duh bad pynkhlaiñ ïa ka jingsynshar hi, ka bor, bad ka jingkitkhlieh jong ki tnad pynïaid. Ka dei ban pynshlur ïa ki jingpynbha ïa ka teknoloji bad ki jingpeit bniah ïa ka jingshngaiñ kaba shai, katkum ka jingdonkam. Ka dei ruh ban kyntiew ïa ka jingsam jingtip halor ka jingtreikam.
Ha kano kano ka kam, bad khamtam ha kaba ïadei bad ka jingshngaiñ ha ka kam nuclear, ka jingshngaiñ kam dei ka thong kaba sah kumjuh. Ka dei ban long kum ka kolshor kaba kyntiew man ka por, khamtam ha kaba ïadei bad ki kam nuclear, kane ka kolshor ka dei kaba hap ban pynskhem lyngba ki rukom treikam kiba shai.
Ka jingkitkhlieh-Ka jingpynthikna ïa ka jingkitkhlieh ryngkat bad ka jingshai
Ka Civil Liability for Nuclear Damage Act (CLND Act) ka la long ka sienjam kaba nyngkong kaba la pynïadei ïa lai tylli ki jingmyntoi kiba kongsan: ka jingïada ïa ki paidbah, ka jingpynthikna ïa ki nongpynbiang mar, bad ka jingshaniah jong ki nongpynïaid. Ka la pynskhem ïa ka nongrim jong ka jingkitkhlieh bym don jingbakla bad ka pynthikna ba ka jingkitkhlieh jong u nongpynïaid ka long kaba shai bad kaba ïaid beit.
Ka jingkylla ka jinglong jingman ka bording bad ka jinglong jingman jong ki karkhana ka la wanrah ïa ka jingdonkam ïa ka jingshai kaba kham bha halor ki jingkitkhlieh jong ki kynhun kiba ïadei kam. Kum kine ki jingpynbha ki long shi bynta jong ka jingkiew stet jong kano kano ka bynta kaba la san bha, kaba pynthikna ba ki rukom synshar kin ïaid ryngkat bad ki jingkiew jong ka science bad ki jingkhmih lynti jong ka imlang sahlang.
Ka Aiñ kaba thymmai ka dei ban pynthikna ba ka rukom synshar kan dang long kaba ryntih, kaba shai, bad kaba plie lad khlem da don jingartatien, katba ka dang pynneh ruh ïa ka jingkitkhlieh kaba la batai bha. Ka dei ruh ban pynthikna ba ki lad ban bishar bniah ïa ka jingkitkhlieh ki dei ban ïadei bad ka jingheh bad jingheh jong ka jingpyndonkam ïa ki nuclear ha ka ri. Ka rukom synshar ban bat ïa ka jingbahkhlieh kaba katkum ka juk mynta ka dei ban pynskhem biang ba ka jingshngaiñ bad ka jingkitkhlieh ki ïaid ryngkat bad ka jingkiew shaphrang.
Ka Jingshaniah jong ki Paidbah – Ka Nongrim jong ka Jingkiew shaphrang
Wat hapdeng ka jinglong shngaiñ jong ka kam nuclear ha kylleng ka pyrthei, ki jingmut jingpyrkhat jong ki paidbah shaphang ka bording atomic bunsien la pynwandur kham bun da ki jingsngewthuh ban ïa ki jingshisha jong ka science. Ka The Unreasoned Fear of Radiation, ka kot kaba nga la thoh lang katto katne snem mynshuwa, ka long ka jingpyrshang ban pynduh ïa kum kine ki jingsngewthuh bakla. Ka batai ba ka radiation, ha ki jaka ba la tehlakam bad ba la pynbeit bha, ka long kaba shngaiñ kum kano kano ka teknoloji kaba ngi pyndonkam man ka por bad da ka jingsngewskhem ha ka jingim ba man ka sngi jong ngi.
Ka jingshaniah jong ki paidbah lah ban ïoh tang lyngba ka jinglong kaba shai bad ka jingïakren bad ki paidbah. Haba ki nongshong shnong ki ïohi, kum ka nuksa, ïa ka nuclear science kaba ïada ïa ka jingim lyngba ka radio therapy, kaba pynbha ïa ki jingthung lyngba ka jingpynmih ïa ki jingkylla ha ka met, lane kaba ai ïa ka um kaba khuid lyngba ka jingpynkhuid da ka radiation, ki sdang ban pynïadei bad ka jinglong briew ha ka bording atomic. Ha ka por ba nga dang trei ha ka DAE, ngi la pyrshang katto katne ha kane ka bynta da kaba sdang ïa ki buit pynphriang khubor kiba thymmai, kaba la pynlong ïa ngi ban pyni ïa ka jinglong jong ka bording atomic ha ka Parade jong ka Republic Day 2015 bad ban sdang ïa ka jingdon ha ki lad pathai khubor bad ki social media. Kine ki sienjam kim shym la long kiba pynitynnad; la thmu ban pynduh ïa ka jingïapher hapdeng ka science bad ka imlang sahlang.
Lada ka aiñ ba thymmai ka lah ban kyntiew ïa ka jingïakren kaba laitluid bad ki nongshong shnong, kan pynkylla ïa ka jingïadei hapdeng ka imlang sahlang bad ka science. Da kaba leh kumta, kan pynurlong ïa ka jingngeit jong ngi: Ki Atom na ka bynta ka Jingshakri ïa ka ri.
Ka Aiñ kaba thymmai ka dei ban pynthikna ba kum kane ka jingpynpoi khubor ka long ka bynta kaba kongsan ha ka rukom ban bthah ban pynpaw paidbah, ban pynshlur ïa ka jingpynphriang ïa ka jinghikai, bad ban pynlong ïa ka jingïakren bad ki nongshong shnong kum ka jingtreikam kaba la pynskhem.
Kaei kaba ka Aiñ ba Thymmai ka dei ban pynthikna
Lada ka Atomic Energy Act of 1962 ba nyngkong ka la pynbeit ïa ki mat ba kongsan shaphang ka jingwanrah ïa ka bor treikam, kaba thymmai ka dei ban long shaphang ka jingpynrung ïa ka jingshaniah ryngkat bad ka jingthmu ban pyntreikam ïa ki kam kiba heh. Ka dei ban pyni ïa ka jinglong rangbah jong ka ri kaba la tbit ïa ki teknoloji kiba eh bad kaba la ïoh ïa ka jingburom ha ka pyrthei lyngba ka jinglong kaba don jingkitkhlieh. Kaei kaba ka Aiñ kaba thymmai ka dei ban pynthikna ka long ka jingsngew skhemlang hapdeng ka science bad ka imlang sahlang:
Ïa kata ka jingshngaiñ yn pynneh ha ka rukom kaba kongsan tam, kata ka jingkitkhlieh kan long beit kaba hok bad kaba shai, bad ba ka jingshaniah jong ki paidbah kan sah ha ka bynta pdeng jong man la ka rai.
Ynda ïa kine ki jingkular la pynskhem ym tang ha ka aiñ hynrei ha ka rukom treikam kaba la pynskhem, ka lawei nuclear jong ka India kan ïeng ha ka nongrim bym lah ban pynkhih.
Ka Lynti shakhmat sha ka Viksit Bharat
Ka prokram nuclear jong ka India ka la rung ha ka juk jong ka jingkylla. Nalor ki jaka pynmih bording kiba heh, ki jaka pynmih bording kiba rit bad ki kor thorium kiba kham heh kin pynïar ïa ka jingpoi jong ka bording atomic. Ka aiñ ba thymmai ka dei namar kata ban pynthikna ïa ka rukom treikam kaba plie lad ïa ka jingpyndonkam kham kloi ïa ki kor ki bor, katba ka ai jingmyntoi na ka bynta ka R&D bad jingshna tiar hapoh ri. Ka dei ban pynbiang ïa ka jingïatreilang kaba ïaid beit ïaid ryntih hapdeng ki nongpeit ïa ka kam, ki nongpynïaid, bad ka karkhana, bad ka jinglah ban pynrung ïa ki jingsaiñdur thymmai ha ki por ban wan.
Ka aiñ thymmai ka dei ban wanrah ïa ka jinglong jingman kaba biang na ka bynta ka jingkylla ha ka bording nuclear, kawei kaba ïahap bad ki thong jong ka India halor ka jinglong ka suiñbneng bad ka jingangnud jong ka ban long ka nongïalam ha ka liang ka bording kaba khuid ha ka lynti ban tei ïa ka Viksit Bharat @ 2047.

(U nongthoh u dei u Secretary barim, Tnad Atomic Energy & Chairman barim, Atomic Energy Commission).