New Delhi, K’Lyngkot 03: Ha u snem 1930, ka jingpyrshah jong u Mahatma Gandhi ïa ka khajna na ka bynta ka mluh ka la pyni kumno ka jingsiew khajna ka bym ïahap ka lah ban pynïakhlad ïa u nongshong shnong na ka jylla. Ka la long ka jingpynkynmaw kaba shai ba haba ki khajna ki long kiba ym ïahap ne kiba palat, ki pynduh ïa ka jingshaniah bad ïa ka jingïateh ha ka imlang sahlang. Hadien sawphew snem, ka India ka la sakhi sa kawei pat ka jinglong kaba kham palat ha kaba ka Indira Gandhi ka la kyntiew ïa ka khajna sha ka 97.5% kaba phylla.
Kane ka pateng ka la pynmih ïa ka jingbym shaniah hapdeng u nongsiew khajna bad ka jylla. Da ki phew snem, ka jingbud ryntih ka la long kaba la wanrah da ka jingtieng. Ka la pynshlur ïa ka jingkiar ban ïa ka jingnoh synniang kaba radbah. Dei halor kane ka jinglong jingman ba ki jingpynkylla khajna jong ka sorkar Modi, kiba la sdang 8 snem mynshwa bad kiba la pynïaid shakhmat da ka jingkut jingmut ha u snem 2025, ki pyni ïa ka jingïapher kaba shaina ki por ba la leit noh.
Hapoh kane ka jingkylla ka don ka jingmut jong ka Laffer curve ba ki dor khajna kiba rit ki long kiba duna bha na ka bynta ka jingpynmih khajna bad kyntiew ïa ka nongrim ba ïadei bad ka khajna. Kumta ki jingpynkylla ha ka khajna jong ka India ha u snem 2025 ki pyni ym tang ïa ka jingkylla ha ka liang ka pisa tyngka, hynrei ha ka jingmut jingpyrkhat, na ka jingpynbor sha ka jingïatreilang, bad na ka jingbym shaniah sha ka jingïateh kular ba thymmai ha ka imlang sahlang hapdeng ka jylla bad ki nongshong shnong.
Ka Jingshisha shwa ka GST: Ka jingïaphiah, ka jingjah pisa bad ka jingbym shaniah
Ha ka por jong ka VAT, ka jingbun ki khajna bym thikna ka la pynmih ïa ka jingkulmar kaba khraw ha kaba ki jylla ki la ïai pynkylla ïa ki dor VAT, da kaba iehnoh ïa ki slab ba ryntih jong ka 0%, 4%, bad 12.5%.
Ha ka jingshisha, wat hapdeng ki jingmaham kiba shai, ki jylla ki la kyntait ïa ka jingai jingmut ba la kdew jong ka CAG ha ka kaiphod jong ka ha u snem 2010 pyrshah ïa ka jingpynjari sa kiwei kiwei ki khajna, hynrei ki khajna ha ka thaiñ ki dang ïai bteng. Kane ka la pynmih ïa ka jingkulmar bad jingïaphiah, ha kaba kawei pa kawei ka jylla ka pyntreikam ïa la ki jong ki kyndon jingbud ryntih, ki jingpynshitom, bad ki rukom treikam.
Ki jingktah na kata ka la long kaba jur. Ka jingpeit bniah kaba tlot bad ka jingpyntreikam ka bym ïahap ka la pynshlur ïa ka jingphet wir. Uwei na man la ki arngut ki nongdie jingdie u pyrshang ban lait na ka khajna, bad tang ha kawei ka khep, hynriew ngut ki nongdie ki la ïoh ïa ka jingpyllait kaba shongdor T.1,026 klur khlem ki kot ki sla kiba biang.
Ki jingpynkyllaia ka Next-Generation GST (2025): Ka jinglong kaba suk kum ka rukom treikam
Ka jingwanrah ïa ka GST ha u snem 2017 ka long kaba kongsan. Ka la pynïatylli ïa ka India sha kawei ka ïew, ka la pynkut noh ïa ki khajna kiba ban kawei halor kawei, bad ka la buh ïa ka nongrim na ka bynta ka rukom lum khajna kaba shai. Hynrei, ki jingbymshai ha ki dor bad ki jingpynïapher ki la ïalam sha ki jingïakajia bad khlem pep ka la don ka jingeh kaba khraw ha ka jingbud ryntih bad kumjuh ruh ha ka jingpynrung kyrteng.
Kum ka nuksa, to ngin peit ïa ka kam ba ïadei bad ki jaiñ, ïa ki jingshakri kum ka jingsait bad jingwieh rong la siew khajna haduh 5% kum shi bynta jong ki “jingshakri ïa ka kam ba la trei,” katba ki rukom treikam kum ka jingpynkhuid, ka jingshon kot, bad ki jingpynkhuid da ki dawai ki la khring 18%. Kane ka la ïalam sha ka jingkulmar kaba jur halor ka jingpyn ïabynta bad ka la wanrah ïa ki jingïakajia ha ka khajna.
Da ka jingithuh ïa kine ki jingeh, ka sorkar Modi ka la wanrah ïa ki jingpynkylla ha ka Next-Generation GST ha u snem 2025, kaba la ai ïa ka jingpynsuk kaba don jingmut naduh ba la sdang ïa ka GST. Ïa ka rukom la pynbeit ryntih ha ki artylli ki slab kiba shai, 5% bad 18%. Ha kajuh ka por, la pynshai ruh ïa ka jingpynïapher ïa ki tiar, la pynsuk ïa ka jingbud ryntih bad la pynsuk ïa ka jingpynrung kyrteng.
Ha kine ki 8 snem ba la leit noh, ka sorkar ka la sngap ïa ki kam khaïi pateng bad ki jylla, da kaba shim ïa ki jylla kum ki nongïatreilang kiba ïaryngkat ha kaba pyntreikam. Kane ka rukom treikam kaba ïatreilang ka la pynthikna ba ïa ki jingpynkylla la pyntreikam ryntih.
Ki jingpynkylla ïa ka GST ha u snem 2025 ki la long kham palat ban ïa kaba pynsuk ïa ki khajna; ki la wanrah ïa ka jingdawa mar ha ki kam bapher bapher.
Ka India ka la ïoh ïa ka jingdie kaba heh tam ha ka Diwali kaba long T.6.05 trillion ka jingkiew palat 25% na u snem ba la dep bad ka la sakhi ïa ka jingdie kaba khlaiñ tam ha ka Navratri ha kine ki shiphew snem. Kumjuh ruh ka jingdie kali ha u bnai Risaw 2025 ka la kiew da 40.5% ka jingkiew kaba heh tam ha baroh ki por.
Ki nongkynthoh kiba la kynthoh ba ka jingpynsuk ïa ka GST bad ka jingpynbeit ïa ki dor kan pynduna ïa ka jingmih na ka khajna ruh la pynshisha ba ki bakla. Ha u bnai Risaw- Naiwieng 2025, ka jinglum GST baroh ka long 2.8% kaba kham heh ban ïa kajuh ka samoi ha u snem 2024, wat hapdeng ka jingpynhiar kaba jur ha ka GST.
Ka jingpynhiar ïa ki dor GST bad ka jingkyntiew ïa ka pud jong ka jingpyllait I-T kan ïarap ïa ki longïing ban tyngkai haduh T.2.5 lak klur man la u snem. Baroh ki jingsiew life bad health insurance jong ki briew kin don ka 0% GST, kaba hiar na ka 18%. Ka mut lada ka base premium kaba T. 20,000 ka la don T. 3,600 ka GST (18%), kaba wanrah ïa ka jingsiew kaba T. 23,600. Hadien ka jingpyllait, phi siew T.20,000, ka jingpynlang pisa kaba T.3,600.
Ki jingpynkylla ïa ka GST next-gen, kin ïalam sha ka jingtyngkai kaba 13% ha ki jingsiew na ka bynta ki jingdonkam ha ïing kum ki marbam bad ki jingdonkam ba man ka sngi, katba u nongthied kali barit baria u lah ban tyngkai haduh T.70,000. Ka jingthied AC kan ïalam sha ka jingtyngkai kaba T.2,800 namar ba la pynduna ïa ka dor GST jong kine ki mar na ka 28% sha ka 18%.
Da kaba pynbeit ryntih ïa ki slab GST bad pynjem ïa ka jingban khia ka khajna ha baroh ki tiar kiba donkam bad tiar kiba ki briew ki kwah ban don, ka sorkar ka la wanrah ïa ka jinglong jong ka jingpynlut kaba sngew skhem bad ka jingdawa kaba neh.
Ka jingpynkyllaia ka khajna na ka bynta kiba pdeng ka ïoh ka kot
Ka jingïaid lynti jong ka India ha ka khajna na ka bynta ka kamai ka pyni ïa ka jingkylla ha ka ïoh ka kot jong ka. Ka Indira Gandhi, ka juk jong ka jingshim khajna, ha kaba ki dor khajna ki la poi sha ka 97.5%, ka la pynskhem ïa ka jingbym siew khajna bad ka jingbym shaniah. Hadien da ki phew snem, wat hapdeng ka jingplie lad, ka jingai jingïarap ka dang long kaba duna, ha u snem 2014; Ïa ka jingpyllait ïa ka khajna na ka jingkamai la buh pud haduh T.2 lak, ka bym dap na ka bynta ka ïoh ka kot kaba nang kiew ha ki jaka sor.
Ka Sorkar Modi ka la pynduna ïa ka jingban khia ka khajna ha ki briew kiba pdeng ka ïoh ka kot, da kaba buh hakhmat eh ïa ka jingïahap jong ki polisi ban ïa ki lad ki lynti kiba ju jia man ka por. Ha kine ki shiphew snem ba la dep, ka jingpyllait ïa ka khajna na ka bynta ka jingkamai ka la kiew na ka T.2 lak ha u snem 2014 sha ka T. 12 lak ha u snem 2025, kaba ai jingpyllait kaba 6 shah.
Na ka bynta ki nongtrei ba ïoh tulop, hadien ba la kheiñ ïa ka jingpynduna kaba ryntih kaba long T.75,000, ka jingthew ba khlem khajna kaba treikam mynta ka long T.12.75 lak ha ka shisnem.
U nongsiew khajna ha ka rukom siew khajna kaba thymmai uba kamai T.12 lak un ïoh ïa ka jingmyntoi kaba T.80,000 ha ka khajna. Katba u briew uba don ka jingkamai kaba T.18 lak un ïoh ïa ka jingmyntoi kaba T.70,000 ha ka khajna.
Naduh ka khajna na ka bynta kam luh haduh ki dor khajna na ka bynta ki jingkamai ba la shim noh, ka histori jong ka India ka pyni ba ka jingsiew khajna ka bym biang ka pyntlot ïa ka jingshaniah bad ka jingroi. Ki jingpynkylla khajna jong ka sorkar Modi ha u snem 2025 ka pyni ïa ka jingpynkylla kaba kongsan na kata ka por ba la leit noh. Da kaba buh hakhmat eh ïa ka jinglong kaba suk, kaba ryntih, bad kaba shai, ka jylla ka la pynkhlaiñ ïa ka jingbud ryntih katba ka pynkhlaiñ ïa ka jingpyndonkam.
Ha u snem 2025, ka jingsiew khajna ha India kam dei shuh ka atiar ban synshar. Ka dei ka jingïatreilang, kawei kaba ithuh ba haba ki nongshong shnong ki shaniah bad ki rukom treikam ki long kiba suk, ka ïoh ka kot ka ai jubab da ka roi ka par.
