“Ka jingkhot ka Indus: Ka jingshim biang ïa ka jinglong trai, ka jingwanrah biang ïa ka jingsngew sarong”

Ka kyntien Lyiur ka wanrah ïa ka jingkmen bad jingsngew sarong ha kylleng ka Bharat, kaba pyni ïa ka jingsaiñdur thymmai, ka jingpynthymmai bad ka ai jingkyrshan mardor ïa ka bor ba ïadei bad ka ïoh ka kot jong ka ri. Ka jingkhlaiñ jong ka India namar jong ka jaka ha kaba ka don, ryngkat bad ka jingjur u slap, ka pynthymmai ïa ki wah jong ka bad ka pynïar ïa ki tyllong um ha kylleng ka ri. Ka pyni ïa ka aïom jong ka jingkiew shaphrang, bad haba la pynïasoh bad ki jingrakhe ïa ka sngi laitluid, ka pynphriang ïa ka jinglong ba kyrpang jong ka jingieit ri. Na ka Red Fort, ka jingkren jong u Myntri Rangbahduh sa shisien ka la wanrah ïa ka rukom treikam na ka bynta ki nongshong shnong kiba don ki jingthrang, da kaba buh ïa ka lynti sha ka thong kaba kham ïar ban tei ïa ka Viksit Bharat.
Ha kaba sdang jong kane ka dorbar lyiur ba kyrpang jong ka Parliament, u Myntri Rangbahduh u la khot ïa ka kum ka dorbar ka ban wanrah burom ïa ka Bharat. Ka jingshlur jong ki shipai ka India, ka jingjop jong ka Operation Sindoor, ki jingther ïa ki jingdon jingem jong ki lehnoh ba kyrshan da ka Pakistan, bad ka jingpynsangeh ïa ka jingïateh kular Indus Waters Treaty (IWT)-baroh ki ïeng kum ka sakhi ïa ka mon ba khlaiñ jong ka Bharat, kaba iehnoh ïa ka dak bym lah ban pyndam ha ka jingmut jingpyrkhat jong ka ri. Hynrei, wat hapdeng ka jingplie lad jong ka sorkar ban ïakren ïa baroh ki mat, ka liang pyrshah ka la jied ïa ka jingkhanglad-ban pynkylla ïa ka jingïakren sha ka jinglehkai ha ka saiñ pyrthei kaba wanrah ïa ka jingduhnong kaba khraw ïa ki paidbah.
Ka ri ka la kit slem ïa ka jingban khia jong ka jinglong ba ïohi man ka por jong ka Congress ban buh ïa ka jingmyntoi shimet shuwa ïa ka jingmyntoi jong ka ri. Naduh ka jingphiah kaba sngewsih haduh ki jingbakla jong ka rukom pynïadei jong u Nehru, ka histori ka pynpaw kumno kine ki jingjied ki la pyntlot ïa ka jingmut jong ka Bharat hi. Ka jingpeit bniah ïa ka Indus Waters Treaty (1960) ka ïathuh ïa ka jingïathuhkhana shaphang ka jingpynsngewbha bad ka jingaiei palat- kaba la leh ha ka jingduhnong jong ki briew bad ka roi ka par jong ka ri- kaba la pynthut bha ïa ki jingkyrmen jong ka jingkiew shaphrang ka ri. Ka dang long kaba sngewsih haduh katta katta ba ïa ki jingaiti jong ka India na ka bynta ka roi ka par la pynlong da ka jingkheiñ jingdiah jong ka saiñ hima sima kaba buh ïa ki jingmyntoi jong ka Pakistan halor ka jingbha jingmiat jong ki nongshong shnong la jong.
Ha ka tynrai jong ka, ka IWT ba la pynïaid da ka world bank ka ai bynta ïa ki um jong ka wah Indus, kaba mih kham bun na India, ha ka rukom kaba ai jingmyntoi shibun ïa ka Pakistan (80:20). Ka India ka la shah pynbor ban aiti ïa ka jingsynshar halor ki wah ba kongsan jong ka thaiñ sepngi kum ka Indus, Chenab, bad Jhelum da kaba pynduh noh ïa ki tyllong um kiba heh kiba lah ban pynkylla dur ïa ki jaka ba heh bad ba rkhiang ha Punjab, Haryana, Rajasthan bad Gujarat. Lada la ïada ïa ka jingmyntoi jong ka ri, ka jingpynïaid bha ïa ki jingdon jingem ba ïadei bad ka um ka lah ban pynkhlaiñ ïa ka roi ka par baroh kawei jong ka thaiñ.
Hynrei ki jingkyrmen ba kane ka jingaiti kaba kongsan kan ai ïa ki jingmyntoi kiba kham ïar ha ka liang ka jingïadei bad kiwei kiwei ki ri bad ki la paw ba ki long kiba ki long kiba la hap ban shu mutdur. Ka jingpynïaid ïa ka rukom treikam jong ka jingïateh ka la pynjur shuh shuh ïa kine ki jingeh. ïa kane ka jingïateh la ïasoi ha ka 19 tarik u Nailur 1960, hynrei la buh hakhmat ka Parliament hadien ar bnai, ha u bnai Naiwieng, bad kata ruh, na ka bynta ka jingïakren kaba tang ar kynta. Tang shu pynpaw ïa ki jingshisha jong ka jingïateh, ki headline jong ki kot khubor ba pawnam ki la pynpaw ïa ki bynta kiba sniew hadien ba la bishar bniah ïa ki bynta bapher bapher jong kane ka jingïateh. Kane ka jingleh kyrkieh jong ka dorbar thawaiñ ïa kum kane ka jingïateh kaba kongsan ka la pynmih ïa ki jingkylli kiba sngewkhia shaphang ka jingpeit bniah jong ka synshar paidbah, ka jinglong kaba shai, bad ka jingthmu ba sniew jong ki nongïalam ha kata ka por.
Wat hapdeng kane ka jingpeit bniah kaba rit jong ka dorbar thawaiñ, ka Indus Water Treaty ka la ïakynduh ïa ka jingpyrshah kaba jur hapoh ka dorbar thawaiñ Parliament jong ka ri. U Myntri Rangbah duh barim u Atal Bihari Vajpayee, uba long u MP samla ha kata ka por u la maham ba ka jingpyninia jong u Myntri Rangbahduh Nehru ba ka jingpyndem ïa ki jingdawa bym don nongrim jong ka Pakistan kan wanrah ïa ka jingïadei paralok bad ka jingsngewbha ka long kaba bakla ha ka nongrim.
Ka jingiatai ha ka Ïing dorbar ha ka 30 tarik u Naiwieng 1960 ka pynpaw ba la kynthoh ïa ka jingïateh kular ha baroh ki bynta jong ka seng. Kiba bun ki dkhot ki la kynthoh bad kynnoh ïa ka sorkar ba ka la pynsngewbha bad aiti ïalade ha ka Pakistan namar ba ka la pynduh jingmyntoi ïa ka India. U MP jong ka seng Congress na Rajasthan, u Harish Chandra Mathur, Ashok Mehta, A.C. Guha, u MP jong ka Coomunist Party KTK Tangamani, u SardarIqbal Singh, u Brijraj Singh ki la pynpaw shaikdar ïa ki jingsngewkhia ba jur bad ki jingktah kiba lah ban ïohi na kane ka jingbymlah jong kane ka jingïadei ha kaba ïadei bad ka um. Lah ban ong ba kane ka jingïateh ka long kum ka “jingai kaba shiliang, ym ka jingai-mar-kylliang.”
Ha kaba ïadei bad kane, ka la long kaba sngewsih ba ha ka por ba jubab ha Lok Sabha u Myntri Rangbahduh u Nehru u la buh jingkylli bad wat ban pynjah burom ïa ka jingstad jong ki MP ba donburom. U la jubab ba ka jingkynthoh ha ka parliament ka long namar ka jingbym sngewthuh ïa ka jingshisha bad ka jingpyrkhat kaba don bynta. U (Nehru) u la ïathuh shuh shuh ba “Nga sngewsih ba ïa ka mat kaba kum kane ka jingdonkam ……ka mat kaba ïadei ym tang ïa ka mynta hynrei ïa ka lawei-dei ban leh……da kaba jem bad kaba sngewrit bad ha ka mynsiem kaba lyngkot ha ka jingmut jingpyrkhat kum kane.”
Ka jingïateh kaba la pynkylla khongpong ïa ka bha ka miat jong ka India ka la long umawjam ba thikna na ka bynta ka Pakistan. U Ayub khan ha ka jingpynbna paidbah u la kam ba ka jinglong aiñ bad ki jingbha jong ka jingïateh kular ka long pyrshah ïa ka Pakistan, hynrei ka jingbymlah jong u Nehru ha ka kam synshar halor kane ka la pynlong ïa ka Pakistan ban jop. Ha ka jingpynbna jong u ha Rawalpindi ha ka 4 tarik u Nailur 1960, u Ayub khan u la ong ba “Ka jingpynbeit kaba ngi la ïoh mynta kam dei kaba bha tam….hynrei kane ka dei kaba bha tam kaba ngi lah ban ïoh hapoh ki jinglong kiba bun na ki, khlem da kheiñ ïa ki jingbha bad ka jingïahap bad ki aiñ jong ka mukotduma kaba long pyrshah ïa ngi.” Kine ki jingpynpaw ki dang buh jingkylli ïa ka jingthmu kaba don ha lyndet ban buh ïa ka jingmyntoi jong ka ri ha ka kyrdan kaba ar.
Kumba u Niranjan D Gulati, u ïathuh ha ka kot jong u “Indus Water Treaty: An Exercise in International Mediation” ba, ha ka 28 tarik u Rymphang 1961, u Myntri Rangbahduh Nehru dalade hi u la pdiang ïa kane ka jingduh jingkyrmen, da kaba ong: “Nga la kyrmen ba kane ka jingïateh kan plie lad ïa ka jingpynbeit ïa kiwei pat ki jingeh, hynrei ngi don hangne ha kaba ngi don.” Ka jingïapher kaba jur ha ka jingpynroi hadien ka jingïateh ka pynpaw shuh shuh ïa ka jinglong bym ryntih jong ka jingïateh. Ïa ka jingbakla jong u Nehru bad ka jingbuh sharud ïa ka jingmyntoi jong ka ri ngi la lah ban pynkylla katba dang ïaid ka por. Ha u bnai Rymphang 1962, ha ka jingïakren bad ka Washington Post, u Myntri Rangbahduh Nehru u la khot ïa ka jingsoi ïa ka IWT “ka sienjam kaba khraw shakhmat bad shisha kata ka jingpynbeit ka long kaba kham kongsan shibun ban ïa ki mat kiba ïadei bad ka jaka (ka Kashmir)….”
Wat hapdeng ki jingmaham kiba shai, ka jingïalam jong ka Congress-ba la wanrah da ka jingwad ïa ka jingsuk bad ka jingmynjur jong ka pyrthei-ki la jied ïa ka jingïadei kaba kham bha ban ïa ka jinghngaiñ jong ka India ha kaba ïadei bad ka um bad ruh ka jingriewspah. Kane ka polisi pynsngewbha ka la paw ba ka long kaba pynsniew ïa ka jingkiew jong ka ri ha ki liang kiba bun. Ki jingmyntoi ba la khmih lynti ha ka jingmut jingpyrkhat bad ha ka jingsngew na ka jingïateh kim shym la urlong satia; ha ka jaka kata, ka la wanrah ïa ka jingsniew ha ka dur jong ki thma bad ki jingïaleh kiba ïai bteng ha ki jaka khappud. Ka jingpynbeit kaba pyrkhing bha ban ïasam um ka la pynduna ïa ka jinglah jong ka India ban pyndonkam ïa ki jingdon jingem ka mariang ban ïakhun pyrshah ïa ka jingkyrduh um, ban pynïar ïa ka jingpynlang um, bad ban pynkhlaiñ ïa ka rep ka riang ha ki jaka kiba mad jingeh. Kito kiba khwan ïa ka bor kim sngew don jingkitkhlieh ban tei ïa ka jinglah kyrshan dalade, kaba la pynlong ïa ka India ban tlot. Ka jingïateh, ha ka jingshisha, ka la long ka jingrem jong ka India ha kaba ïadei bad ka um bad ka jingjop ha ka saiñ pyrthei na ka bynta ka Pakistan.
Mynta, katba ka Sorkar Modi ka dang shim sa kawei pat ka sienjam kaba kongsan ban pynbeit ïa kane ka jingbakla kaba la don lypa. Ka India, ha kaba pyndonkam ïa ka hok longtrai jong ka katkum ka aiñ pyrthei, ka la buh ïa ka IWT ha ka jingsangeh shipor haduh ba ka Pakistan kan kyntait da kaba tyngeh ha ka rukom bym lah ban pynkylla ïa ka jingkyrshan jong ka ïa ki kam lehnoh. Ka jingkhot ba tyngeh jong u Myntri Rangbahduh u ModiJi ka kit ïa ka jingmaham kaba jur ïa kito kiba ktah ïa ka jingmyntoi jong ka ri: “Ka kam pyntriem bad ka jingïakren kim lah ban ïaid lang; ka um bad ka snam kim lah ban tuid lang.” Kane ka pyni ïa ka jingkylla ba kongsan na ki polisi kiba mynshuwa. Kam dei tang ka jingpynbeit thymmai ha ka liang ka jingïadei hynrei ka jingpynskhem ïa ka hok synshar jong ka India ban ïada ïa ki jingdon jingem jong ka bad ki jingmyntoi jong ki nongrep bad ki lad kamai jakpoh jong kito kiba don bynta ha kane ka kam-da kaba buh ïa ka nongrim jong ka “Ri Nyngkong” halor baroh ha khmat ki jingma kiba ïai bteng na Pakistan.
Ka jingpynsangeh ïa ka Indus Waters Treaty ka ïaid shabar jong ka jingïadei- ka pyni ïa ka jingkut jingmut jong ka India ban pynurlong ïa ka Viksit Bharat@2047. Da kaba shim biang ïa ka jingsynshar halor ki tyllong um jong ka, ka Bharat ka lah ban pynïaid ïa ki jingdon jingem kiba lah ban ïaleh pyrshah ïa ka jinglong ka suiñbneng, ban pynkhlaiñ ïa ka jingpynlang um, bad ban kyntiew ïa ka jingroi jong ki karkhana-kaba kongsan long ka ri kaba la kiew. Kane ka rai ka pyni ïa ka jingkut jong ki jingïapynbeit ba la pynjari da ki jingïateh ba la rim bad ka pynskhem ïa ka jinglaitluid ha kaba ïadei bad ka um kum ka bynta kaba kongsan na ka bynta ka jingkiew shaphrang. Ka dei ka sienjam kaba shlur kaba ïadei dur bha bad ka thong jong ka jinglah kyrshan dalade, ka jingpynneh pynsah, bad ka jingroi kaba kynthup lang.
La thoh da u Arjun Ram Meghwal, Myntri Khynnah jong ka sorkar pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Law and Justice (I/C) Bad Myntri Khynnah ka Tnad Parliamentary Affairs, Sorkar India.