Ka Jingai Dawai Tika HPV: Kawei ka jingai injek ba rit ïa ki khynnah kynthei, ka ban pynduhjait jingpang Cervical Cancer

Ha u snem 2008, u Professor Haraldzur Hausen u la ïoh ïa ka khusnam Nobel Prize na ka bynta ka jinglap jong u ba ka jingpang ba neh slem da ki jait khniang jingpang human papillomavirus (HPV) ba don jingma bha ka dei ka daw jong ka jingpang cervical cancer, ka daw kaba kongsan jong ka jingpang bad jingïap ha ka pyrthei baroh kawei, hynrei kham bun ha ki briew kiba duna ka ïoh ka kot. Ka jinglap jong u ka la plie lad ban shna ïa ki dawai ban ïada na ka jingpang bad kumjuh ruh ïa ki test ban lap ïa ki khniang jingpang ba lah ban pynsaphriang. Hadien shiphew snem, ha u snem 2018, ka World Health Organisation(WHO) ka la pynbna ïa ka sienjam na ka bynta ban pynduhjait ïa ka jingpang cervical cancer, bad ïa ka rukom treikam ha ka pyrthei la sdang ha ka 17 tarik u Naiwieng, 2020, ba la kyrshan da ki 194 tylli ki ri, kaba kynthup lang ruh ïa ka India.
Ka jingpynduh ïa ka jingpang cancer! Ym tang kano kano ka jingpang hynrei ka jingpang cervical cancer. Ka tyllong jong ka jingjynjar kaba jur ha ka met, ka jingïaleh ha ka jingsngew bad ka jingeh ha ka liang ka pisa tyngka. Ka jingpang cervical cancer ka don ha ka kyrdan kaba ar hapdeng ki jait cancer kiba ktah ïa ki kynthei ha India, kaba don kumba shi lak ngut ki nongpang thymmai man la u snem bad shiteng na kata ka jingïap, kaba long shi pawa jong ka jingdon kane ka jait jingpang ha ka pyrthei. Ki snem ba la duh noh ha ka jingim namar ka jingpang cervical cancer ki kham bun ban ïa kiwei pat ki jingpang cancer namar kine ki kynthei ki dang kham rit, ki don ki jingkitkhlieh kiba heh ha ka longïing bad ka imlang sahlang. Kum ka doktor ba peit ïa ka jingpang cancer, nga la sakhi ïa ka jingjynjar jong ki.. ki kynthei kiba la lap ba ki don ha ka stage 4 kiba la ïoh ïa ki urinary fistula, ki dei kiba sngewthuh shuwa ka jingsma ka met shuwa ba kin rung sha ki kamra peit nongpang, ki kynthei kiba artatien ban batai shaphang ïa ka jingmih snam hadien ba la kut ka por khakhun haduh ba ka pyrsa kurim ka ïohi ïa ki dak jong ka snam ha ka sari jong ka, ki longkmie kiba shah ban khia ha ka jingpang ha ka met ka phad, ka jingsahkut ha ki ureter jong ki bad kiba la sdang sangeh treikam u… Nangta ki don kiba kham donbok kiba la ïoh ïa ka jingpang ha ka por kaba kham kloi kaba lah ban pynkoit, hynrei tang da ka jingsumar kaba jur ne ka jingsumar chemo- bad radiation… ki jingsumar kiba shyrkhei kiba ktah bha ïa ka met, ki por sumar ba jrong na ka bynta ka radiation kiba pynduh ïa ki nongsumar ïa ka jingnang jingstad, ki jingsumar chemo- bad immunotherapy ba rem dor bha.. ki case kiba wan biang wat hapdeng ka jingpyrshang kaba bha tam jong ngi, kiba donkam ïa ki rukom sumar exenteration bad stoma, bad kiwei kiwei. Hooid, ngi lah ban pynkoit, ngi lah ban ai jingpynjem ïa ki dak jingpang, wat ban pynkylla ïa ki hormone bad kiwei kiwei ki jingsumar, hynrei kane ka wan ha ka jinglut jingsep kaba khraw – ha ka met, ha ka jingsngew, ha ka pisa tyngka.
Kaba kham sngewsih shuh shuh ka long ba ïa kane ka jingjynjar lah ban ïada. Naduh ki snem 1940, la buh ïa ka jingïada da kaba peit bniah ïa ka Pap smear man ka por ha ka thaiñ Sepngi, kaba la plie lad ban lap ym tang ïa ka jingpang cancer hynrei wat ïa ki jingma shuwa ban ïoh ïa ka jingpang. Ïa ka jinglong jingman jong ka cervical cancer la buh jingtip bha la palat shispah snem. Ka don ka por ba jrong shwa ban ïoh ïa ka jingpang cancer kaba 10-15 snem kaba ngi ju khot ka cervical intraepithelial neoplasi (CIN) kaba lah ban lap da kaba peit bniah ïa ki cell ba la lum ha ka slide da kaba khrud na ka cervix. Ha kane ka por, ka long kaba suk ban sumar da ki rukom sumar ba suk man ka sngi ki bym donkam ban weng noh ïa ka uterus. Ha India bad kiwei kiwei ki ri kiba kham duna ka ïoh ka kot ngi duna ïa ki lad ki lynti bad ki briew kiba la shah hikai ban pyntreikam ïa ka jingpeit bniah ïa baroh ki kynthei kiba la palat ïa ka 30 snem wat tang shisien ha ka jingim, yn nai pat ïakren shaphang ka man ka lai snem kumba la ai jingmut ban leh. Wat ha ki jaka sumar ba bha ruh, ki laboratory ki la buh pud katno ngut ki kynthei lah ban screen ha ka shi sngi. La pynlong ïa ki prokram ba man ka por da ki gynaecologist bad pathologist ha kylleng ka ri kum ka jingpyrshang ban ai jingïarap ïa kiba duna ka ïoh ka kot, hynrei kine ki dang duna palat. Wat haduh kine ki sngi, wat hapdeng ka prokram ha ka ri baroh kawei na ka bynta ban peit bniah, kane kam pat tam ïa ka 5% bad ka jingwanrah ïa ki kynthei kiba ïoh ïa ka jingpang sha ka hospital ban leh ïa ka biopsy bad ban ïoh jingsumar ka dang duna shuh shuh.
Ka jingai tika HPV ka la rung ha kane ka jinglong jingman ha u snem 2006 kum ka lad jingïada ba nyngkong eh na ka jingpang cervical cancer. Da kaba sdang kum ka jingai dawai kaba lai dose, ka jingwad bniah ka la pyni ba lah ban pynduna sha ka ar dose, bad nangta ba kawei ka dose ka la biang ban ai jingïada na ki 85-90% ki jingpang cancer. Ka jingai injek kaba suk ka lah ban ïada na ka jingjynjar kaba jur haduh katne?! Ka la long ka jingkyrmen kaba ai mynsiem bha. Ka jingshngaiñ ka long kaba kongsan tam ha ka jingai dawai tika. Palat 500 million tylli ki dose la pynpoi ha kylleng ka pyrthei bad jan 4 million tylli ha India. Ki jingtip ba la lum lang na ki jingpyrshang bad ka jingpeit bniah hadien ba la pynïaid ïew kam pyni ïa ka jingkiew ha ki jingjia ba sniew ïa ki kynthei kiba la ïoh ïa ka jingai tika haba ïanujor bad ki paidbah baroh. La ïohi ïa ki jingktah kiba jem kiba shipor kiba ju jia ha baroh ki jingai dawai. Ym shym la don kano kano ka jingktah kaba sniew ïa ka jinglah ban kha khun, ki jingduna ha ka jingkha ne ka rukom poi bnai. Ka jingtreikam jong ki dawai HPV ka long kaba phylla, da kaba ïada la jan pura ïa ki jait jingpang ba lah ban ïoh jingïada da ki dawai tika. Ka pateng kaba nyngkong eh jong ki dawai ïada la ïaleh pyrshah ïa ki ar tylli ki jait jingpang kiba shyrkhei tam, ka HPV 16 bad 18, kiba don 70% na ki jingpang cervical cancer ha ka pyrthei bad 85% ha India. Ki ri kum ka Australia bad UK kiba la pynmih ïa u dawai HPV shen hadien ba la pynmih ïa u ha u snem 2007-8 ki la sakhi ïa ka jingduna kaba khraw ha ka jingpang precancer bad ka jingpang cancer. Kum kine ki juh ki khubor ki la wan na kiwei pat ki ri kum na Sweden, Denmark, Canada bad USA.
Ka prokram jong ka WHO ban pynduh jait ïa ka jingpang cervical cancer ka thmu ban pynlong ïa ka jingpang cervical cancer kum ka jingpang kaba duna bha, ha kaba ka jingpang kan long 4 na ka 100,000 ngut. Ban poi sha kane ka thong, ngi dei ban pynurlong ïa ki katto katne ki thong ha u snem 2030: Ka jingai tika HPV ïa 90% ki khynnah kynthei shwa ka rta kaba 15 snem, ka jingpeit bniah ia 70% ki kynthei da kaba test HPV ha ka rta kaba 35 bad 45 snem, bad ka jingsumar ia 90% na kito kiba la lap ba ki don jingpang. Ngi la pyndep shiteng ka kam naduh ba la pynmih ïa ka jingpynbna pyrthei bad ngi dang jngai na kine ki thong. Ki nongsumar ba la mihkhmat da ki seng kum ka Indian Medical Association, Federation of Obstetrics & Gynaecology of India (FOGSI) bad ka Indian Academy of Paediatrics (IAP) ki la dawa la slem bah ba dei ban pynrung ïa ka jingai tika HPV ha ka Universal Immunization Programme. Khatduh eh, ngi don ka jingkyrmen – ka jingpynsdang ha ka ri baroh kawei ïa ka jingïakhih ai dawai HPV ha ka 28 tarik u Rymphang, 2026 da u Myntri Rangbahduh ba donburom ka pyni ïa ka jingkular kaba khraw tam ha ka saiñ hima sima ban pynthikna ba ka koit ka khiah bad ka hok kha khun jong ki kynthei kin ïoh ïa ka jingkordor kaba ki dei hok ban ïoh. Ka jinglah ban ïoh, ka jinglah ban siew, ki jingeh kiba kongsan, la pynbeit pura da ka sorkar. Mynta baroh ki kmie ki kpa ki donkam ban tip shaphang kane ka kabu kaba phylla khnang ba ki khun kynthei jong ki kiba hapoh 14 snem ka rta kin ïoh ïa ka jingai dawai khlem jingsiew ha ki jaka sumar sorkar kiba jan tam. Kawei ka jingai injek kaba ritia ki khynnah kynthei jong ngi kan long ka sienjam kaba heh bha sha ka jingpynduh ïa ka jingpang cervical cancer bad ka Viksit Bharat@2047.

Da ka Neerja Bhatla, Professor Emeritus, National Cancer Institute Jhajjar, Head of Department barim jong ka Obstetrics & Gynaecology, All India Institute of Medical Sciences, Delhi.