Ka ïtkhmih : Sa katno ngut ki mynsiem briew ban pynpei shkor ïa ka sorkar Meghalaya ?
H.T.Wells
Ka dei ka jinglehraiñ bakhraw ïa ka jylla Meghalaya ba ka mih khubor khah khah shaphang ki kam bymler (wrong reasons) kiba ktah ‘mat-ïong ïa ki nongshongshnong jong ka, tang na ka daw ka jingleh bymsuidñiew jong kiba don ha ka bor. Kum ban shu ban biang ïa kaei kaba la jia ha ki snem ba la leit noh, ka step 05.02.2026 ka dei sngi ba dum tam ïa ki phewtylli ki longïing longsem jong ki nongtrei par dewiong kiba na kane ka jylla bad nawei pat, ha kaba ka jingbthei dynamite ha ka Thangskó Mynsngat marjan ka Elaka Sutnga ka la pynkhynñiuh jumai ia baroh 5 ne 6 tylli ki par dewïong ba ïasohlang nawei shawei pat kum ki Tunnel jong ki lehnoh Hamas. Ka jingbthei kaba la ima, kat haduh ba ka la shim palat 25 ngut ki mynsiem briew bad lehse dangdon sa kiwei pat ki bym pat lah ban sei, kiba dei tang ki nongkamai kyndoi jakpoh ba kongsan jong ka family jong ki.
Kum ka jingpynkynmaw, kane ka jingïap jong ki nongtrei pardewiong kam dei shuh ka sien banyngkong wat hadien ba kata ka National Green Tribunal (NGT) ka la pyrkhing bha ruh, hynrei da ki phew sien ki jia, bad kiba kham paw ki long ki :
(i). July 2012 : Ha Nangalbibra South Garo Hills ha ka 15 ngut ki mynsiem briew ki la duh ei namar ba shlei um kynsan ka par ba ki trei kaba pyllong ïa ka NGT ban khang syndon ia ka rukom tih dewïong da ki thliew khnai ha ka snem 2014.
(ii). December 2018 : 15 ngut biang ki nongtih dewïong ki la ïap jyllop ha Ksan jong ka East Jaintia Hills District.
(iii) January 2019 : 2 ngut ki nongtrei pat ki la duh ei ïa ka jingim ha kaba u mawlong mawteh ki tyllun ban tyllait syndon ïa ki ha ka shnong Jalyiah (East Jaintia Hills District).
(iv). January 2021 : 6 ngut ki nongtihpar dewïong ki la duh ei ïa la ka jingim haba kaba u tyllai sainar jong ka Crane bad wheelbarrow ba kit ia ki u la dkhut kynsan thui bad ki hap sha ka liewlong kaba palat ïa ka 500 phut ka jingjylliew
(v). May 2021 : 5 ngut ki nongtih dewïong kiba ïap ei haba ki la shah khangkdong biang ha ka um ba shlei na ki thliew par ha Umpleng, East Jaintia Hills District. . Kita ki long tang kiba la shu ïoh record na ki bor sorkar hynrei ki bym ïoh pat da ki spah ngut shapoh kren dewïong.
Kaba la pynlyngngoh eh ka long, ba kane ka sorkar MDA ba la khlieh da u Conrad K. Sangma ka len bad ïai thetkti ba kam tip ei ei ba ka don ka jingshalan tuh ïa u dewiong, wat la ki nongshalan ki kit lyngba ki surok PWD bad ki National Highway ym na suiñ. Wat u bieit ruh u lah ban pynshong nongrim, kumno kata ka jingshalan ka lah ban long lymda ki bor sorkar ki ïa donkti lang naduh DMR, Pulit, ki DC, ki SP bad kiwei kiwei pat kiba kam sengbhalang ïalade ha lynter ka surok Highway naduh Wapung shaduh Jorabad?. Nangta, lymda ki High Level ki donkti na lyndet pyrda, kumno kitei ki officer kim ïoh ban kem ne pynshitom ïa kiba shalan dewiong be-aiñ. Kat kum kawei ka tyllong khubor ka bym lah ban pynthikna, don kiba ïathuh ba hashwa ban wan ki trok kit dewïong ki her shwa ki kali remdor da ki phewlakh shakhmat shakhmat ban ai signal lada don kiba wit ha lynti ne ban siew bairneng lypa.
Ha kawei na kitei ki jingjia lei, ka pyrthei ka la tip lut ba u Malik dewïong dei u hymmen jong uwei u Cabinet Minister ba dang shu shah pynhiar shuki dangshen, kumno u lait khlem jingpynshitom ne set along ïa u. Katei ka jingbymdon ba nud ban pynshitom ïa kiba donkti ka la nang pynshlur shuh shuh ïa kiwei pat ban hiar sha ka madanthma shalan tuh bad ka nangpynskhem ruh ïa ka jingsuba donkti ki High Level.
Ka NGT ka shait leit thew ha depot ïa ka jingheh jingïar bad jingjrong jong ka Stack dewïong ba la seized hynrei ynda ki leit ha kawei pat ka por, u dewïong ym don shuh ha kata ka depot. Wat u Dr Mukul Sangma, Leader of Opposition (LoP) ruh u la raise ïa kane ka issue shisien hapoh ka House, hynrei ka shu long noh tang ka jingpyllait jynhaw, kam poi shano shano ruh.
Ka jingkylli mynta ka long, mano ban pyndeng shakuriaw ïa ka miaw ?, haba baroh ki miaw ki ïatuh lut?.
Sangsot ïa kiba haïing hasem jong ki nongtrei dewïong bad nongbylla, ki duh noh ïa ki mynsiem ba kordor la ki dei ki immigrant labourer ne mano ruh, ka mynsiem te ka mynsiem briew hi ym lah ban pynïapher. Hooid, la report ba la kem arngut na ki sanngut ki Malik jong kane ka par dewïong mynta, sa peit tang katno ki la ïoh bail. Hato kam dei ba don ka bor jadu aïu re shalyndet ba lah ban pynsynjor wat ïa ka Aiñ ?.
Katno ka revenue jong ka sorkar ka jahklep bad ka Jylla ka wan khlemraiñ shatdong ha ka Report jong ka NITI Aayog. Kiew pynban ka Mizoram, Tripura bad kiwei. Synei ïa u paidbah ba shu kohnguh blang kohnguh masi khlem pynshong nongrim balei ka jylla ka hiar shatdong haba kat kine ki resources ba ka don. U Justice B.P. Katakey haba u leit jngoh ïa katei ka par dewïong ha ka sngi Thohdieng 06.02.26 u ong, kin dangïai jia bun kum kine ki jingjia ba sngewsih lymda ki bor sorkar kim lah ban tehlakam. U ong shuh shuh, lada ki bor district administration kim treikam, ym don da kiwei pat ba lah ban khang ïa ka jingshalan tuh ïa u dewïong.
Lymda ka sorkar India lyngba ka Home Ministry kan phah pahara kyrpang baroh shisnem da ki central forces jong ka, khlem ka jingmushlia jong ki pulit Meghalaya kumba la bthah da ka Meghalaya High Court, te kaba eh shisha ban pynsangeh ïa ka jingshalan tuh ïa u dewïong. Kam myntoi hi ruh ba u Chief Minister bad kiwei pat ki heh sorkar kin jaw ummat crocodile lada ka jingïap tyrut ha pardewïong ka jia shi jia.