Ka India ka don hapdeng 5 tylli ki ri ba khlaiñ tam ka ïoh ka kot bad kan long kaba 3 kaba heh tam shuwa u 2030 (Saurabh Garg)

Ka Gross Domestic Product lane ka GDP, ka dei ka rukom ban thew ïa ka jingheh bad koit ka khiah jong ka ïoh ka kot jong ka ri, kham long kum ka report card na ka bynta ka ri, ka ïathuh ïa ngi haduh katno ka ri ka pynmih ha ka liang ki mar ki mata bad ki jingshakri. Haba ka GDP ka kiew, ka mut ba ki kam khaïi pateng ki pynmih shuh shuh ki mar bad ki jingshakri, ki briew ki ïoh kam kham bun, bad ka jingkamai kajih ka kiew. Ka GDP ruh ka long kaba kongsan ha ka pyrthei. Ka India mynta ka don hapdeng ki san tylli ki ri kiba khlaiñ tam ka ïoh ka kot ha ka pyrthei bad la antad ba kan long kaba lai ha ka jingheh tam shuwa u snem 2030.
Ka GDP, kum ka atiar ban thew ïa ka ïoh ka kot, ka donkam ïa ka jingpynbeit kaba man ka por ban pyni ïa ka jingkhih kaba thikna jong ka ïoh ka kot bad ïa kane la lah ban pynurlong lyngba ka jingpynthymmai ïa u snem ba sdang kheiñ ïa ka GDP man la ka por ban ïahap bad ka ïoh ka kot kaba kylla. Katba ka ïoh ka kot ka nang pynwandur thymmai ïalade, ki karkhana ba thymmai ki mih, ki rukom pyndonkam ki kylla bad ki tyllong jingtip ba thymmai ki nang kiew, ki jingpynkylla ki ïarap ïa ki jingtip ba thikna ban ïadei bad ki jingshisha bad pynlong ïa ki jingkheiñ kiba kham thikna bad kham khlaiñ.
Ka jingdon jong ki tyllong jingtip ba thymmai naduh ka jingpynkylla ïa ka nongrim ba khatduh ka la ïarap ïa ngi ban peit kham shai ïa ki jingnoh synniang jong ki kam bad ki thaiñ sha ka GDP bad ban pdiang ïa ki rukom kiba kham bha, kum ka nuksa, ban antad ïa ka jingpynbha kaba wan na ki kam bym pat pynkshem kaba la kynthup lang ïa ki kam shimet ki bym pat pynskhem.
Ha ka por naduh ka jingpynkylla ïa ka nongrim ba khatduh, nalor kiwei pat, katto katne ki dataset ba thymmai kum ki jingtip ba ïadei bad ka Management & Administration (MGT-7/7A) na ka bynta ki kompeni ki la long kiba lah ban ïoh kiba ai jingtip shaphang ka jingdon ki kam khaïi ba la sdang da ka kompeni, ka jingbatai ïa ki kam khaïi katkum ka NIC 2008 bad ka percentage na man ka kam khaïi pateng (karkhana) na ka bynta kawei pa kawei ka snem. Kumta, katba dang pynshong nongrim biang, na ka bynta ki karkhana kiba bun ki kam, ïa ka jingpynbha mynta la mang ha kylleng ki kam katkum ki jingtip ba thymmai jong ka MGT-7 ban ïa kaba pynshong nongrim pura sha ka kam kaba kongsan kumba la leh mynshuwa. Kane ka jingkylla ka ailad ïa ngi ban shim ïa ki jingnoh synniang jong ki kam da kaba kham thikna, kaba ai ïa ka jingpeit kaba shai kumno kawei pa kawei ka kam khaïi ka kyntiew ïa ka ïoh ka kot.
Kumba ki jingtip ba thymmai ha ka kyrdan jong ki kompeni ki ïarap ïa ngi ban thew ïa ki jingnoh synniang jong ki kam da kaba kham thikna, ka jingpyndonkam kham bha ïa ki jingtip jong ka GST ha ka thup ba thymmai ka ailad ïa ka jingpeit kaba kham bha, kaba kham thikna ïa ki jingnoh synniang jong ki thaiñ sha ka GDP da kaba kyntiew ïa ka jingai bynta ha ki thaiñ kaba ïadei bad ki kompeni shimet bad lyngba ka jinglum lang kaba kham bha ïa ki jingkheiñ jingdiah jong ka jingpynlut ha ki jylla.
Ka jingdon jong ki jingtip ba man la u snem na ki jingwad bniah kum ka ASUSE bad PLFS ki bym shym la don mynshuwa ka la ailad ruh ïa ngi ban pdiang ïa ka rukom kaba kham bha ban kheiñ ïa ka jingpynbha da ka kam ba khlem pynïasoh man la u snem, ha ka jaka ban shim ïa ka jingnoh synñiang jong ka sha ka GDP na kiwei pat ki dak, kumba la leh mynshuwa. Kane ka long kaba kongsan namar kane ka kam, kaba kynthup ïa ki million ki kam khaïi na ïing, ki dukan rit, bad ki nongtrei kiba trei ki kam lajong, ka long ka bynta kaba khraw jong ka ïoh ka kot bad ka don ka bynta kaba kongsan ha ki kam bad ki lad kamai kajih.
Ka jingpynkylla ïa ka nongrim kam dei tang ka jingpyndonkam ïa ki tyllong jingtip ba thymmai, ka dei ruh shaphang ki jingpynbha ha ka rukom treikam kumjuh, bad halor kane, ka thup GDP kaba thymmai ka la sakhi ïa ki jingpynbha ha ka rukom treikam.
Kham mynshwa, ka double deflation, ka rukom kaba bniah ban pynbeit ïa ka GDP na ka bynta ka jingkylla dor la pyndonkam tang ha ka kam rep. Ha ka thup ba thymmai jong u snem 2022-23, la pynïar ïa ka double deflation sha ka kam shna tiar ha kaba mynta la don ki jingtip kiba biang ki don bad la pyndonkam ïa ka single extrapolation / volume extrapolation ha baroh kiwei pat ki kam. Kane ka rukom ka pyndonkam bha ïa ki jingtip kiba don, da kaba buh ïa ki jingkheiñ kum kiba thikna bad kiba lah ban shaniah. Ka double deflation ka long kaba donkam bha ïa ki jingtip, namar ka donkam ïa ki jingtip kiba bniah shaphang ki dor na ka bynta baroh ar ki jingmih bad ki jingpynlut. Katba nang bun kine ki data kiba lah ban ïoh katba nang mih ki sngi, ngin sa lah ban pynïar ïa ka jingpyndonkam ïa ka sha kiwei pat ki kam.
Ka jingkyntiew ba kongsan ha ka rukom treikam ka long ka jingpynïadei ïa ki jingkheiñ jong ka ïoh ka kot katkum kaei kaba la pynmih (ka liang ka jingpynmih) bad kaei kaba ki briew bad ki kam khaïi pateng ki pynlut (ka liang ka jingpynlut). Kine artylli bunsien kim ïadei dur bha, ka jingjia kaba ju jia ha ki ri ha kylleng ka pyrthei, khamtam ha ka GDP kaba man la ka lai bnai. Ban weng ïa kane ka jingeh, ha ka thup ba thymmai, la pyndonkam ïa ka rukom treikam jong ka ‘Supply & Use Tables’ ban pynthikna ba ki jingbym ïahap ki long kiba duna ha ki jingkheiñ ba nyngkong bad khatduh la pynduh noh ynda la don ki jingtip ba pura ha ka por jong ki jingkheiñ ba khatduh.
Ka GDP kaba la pynthymmai ka long kum ka jingpeit ïa ka ïoh ka kot lyngba ka rukom peit kaba kham shai. Kawei pa kawei ka kam ba ïadei bad ka ïoh ka kot, kaba heh ne kaba rit, ka kham shai, kaba pynpaw thikna ïa ka jingnoh synniang jong ka sha ka roi ka par jong ka ri. Da kaba pyndonkam ïa ki jingtip kiba kham bha, ki rukom pynbha, bad pynïadei bad ki rukom treikam ba bha tam jong ka pyrthei, ka tnad ka la wanrah ïa ka ïoh ka kot sha ka jingpeit kaba kham shai. Na ka bynta ki nongshong shnong, kane ka mut ba ïa ki polisi bad ki jingshakri paidbah la ïalam da ka jingsngewthuh kaba thikna kumno ka ïoh ka kot ka treikam, kaba pynlong ïa ka jingroi kum kaei kaei kaba la shem ha ka jingim kaba man ka sngi, ym tang ha ka kot.
(U Nongthoh u dei u Secretary, Tnad Statistics and Programme Implementation. Ki jingthoh haneng ki dei ki jingsngew shimet jong u nongthoh).