Da u Shailesh Kumar Singh
Ka jingïakren paidbah halor ka polisi paidbah kam dei tang kaba jujia beit hynrei kaba donkam ha ka synshar paidbah. Ki ain kiba pynwandur ïa ka lad kamai kajih-khamtam na ka bynta ki longïing ha ki jaka nongkyndong-ki dei hok ban ïoh ïa ka jingpeit bniah kaba donkam. Hynrei kum kane ka jingpeit bniah ka dei ban long kaba la pynshong nongrim ha ka jingpule bniah ïa kaei kaba ka aiñ kaba thymmai ka pynbiang, ban ïa ki jingmut ba la ïoh na ki rukom treikam kiba kham mynshuwa ne na kaei kaba ki nongkynthoh ki tieng ba ka lah ban jah noh. Kiba bun ki jingkynthoh kiba don sawdong ka Viksit Bharat – Guarantee for Rozgar and Ajeevika Mission (Gramin) Act, 2025 ki lah ban ngat ha kane ka jingma: ban wad bniah ïa ki jingbym lah jong ki por ba la leitnoh bad ban pynshong nongrim ïa ki, khlem pat dei por, ha ka jingpynkylla hi.
Ka aiñ jingpynthikna ban ïoh kam ïoh jam kaba la pyntreikam arphew snem mynshuwa ka la don ka bynta kaba kongsan ha kaba pynskhem ïa ka ïoh ka kot ha ki jaka nongkyndong bad ban ai ka lad jong ka jingshngaiñ ha ki samoi ba don ha ka jingeh. Ka jingnoh synniang jong ka ha ki por jingeh kum ka khlam Covid ka long kaba dei hok ban ïoh jingithuh. Hynrei katba nang mih ki sngi, ka jingshem ka la pynpaw ruh ïa ki jingduna ha ki jinglong kiba ïai bteng. Bunsien la pynslem ïa ka jingsiew bai bylla, ki jingkhanglad ha ka rukom treikam ki la pynduh ïa ka bai bylla jong ki bym don kam don jam, ka jinglah ban ïoh ka ïapher bha ha kylleng ki jylla, ka bor synshar ka long ka bym ïahap, bad ka la don ka jingjah pisa kaba bun lyngba ki job card thok, ka jingpynbun ïa ki muster roll, bad ka jingthaw ïa ki jingdon jingem ki bym biang. Kine kim shym la long ki jingduna kiba rit; Ki la long kiba ryntih.
Ka jingkylli kaba kongsan, namar kata, kam dei hato la donkam ne em ban pynkylla, hynrei hato ka rukom treikam kaba thymmai ka pynbeit ïa kine ki jingduna.
Ka jingkam barabor ka long ba ïa ka jingïatai la ïar noh sha ka jingïakhun ha ki kyntien ba la pyndonkam, katba ki jingduna kiba kongsan ki dang ïai bteng khlem da pynbeit. Ha ka jingshisha, kane ka long kaba kham jngai na ka jingshisha. Ka Aiñ kaba thymmai ka pynleit jingmut ha kaba pynbeit ïa ki jingduna ban pynpoi ïa ki kam kiba la pynduh ïa ka jingshaniah jong ka rukom treikam kaba mynshuwa. Ki jingpynrung kyrteng ïa ki nongtrei ba la pynshisha ki bujli ïa ki rukom treikam ba la rim kiba tlot; ïa ki jingsiew bai bylla la buh ha ki por katkum ka aiñ ryngkat bad ka jingsiew bai lutksan na ka bynta ka jingpynslem; la weng noh ïa ki kyndon kiba pynduh ïa ka hok ha ka rukom treikam kiba la pynlong ïa ka bai bylla khlem kam ban treikam ha ka jingtreikam; bad la pynkhlaiñ ïa ka jingpynbeit ïa ki jingeh da ki por kiba shai bad ka jingkitkhlieh. Kine kim dei ki jingkylla ha ka dur. Ki pynbeit ïa ki jingbakla ha ka jingtreikam kiba la pynduhman ka por ïa ka jingshaniah hapdeng ki nongtrei.
Kawei pat ka jingkynthoh ka long ba la “pynduhnoh” ïa ka jingpynthikna ban ïoh kam ïoh jam bad la shu bujli noh da ka skhim kaba thymmai kaba bteng biang ïa ki jingeh kiba rim. Kane ka jingong ka long kaba bakla. Ka hok katkum ka aiñ ban ïoh ïa ka kam kaba siew bai bylla ka dang long kaba skhem bad kaba pynïoh ïa ka hok. Kaba kham kongsan ka long ba la pynjlan ïa ka hok katkum ka aiñ na ka 100 sha ka 125 sngi. Kaei kaba la pynkylla ka long ka rukom pyntreikam. Ka jingkylla ka long na ka rukom treikam kaba la phiah, kaba khang lad-bunsien ka jubab hadien ba ka jingeh ka la dep ban rung-sha ka rukom treikam kaba la thmu bad kaba lah ban pyntreikam kaba la shna khnang ban pyndep ïa ki kam da kaba lah ban tip lypa. Ka jingpynbeit ïa ka jingbym lah ban pyntreikam lyngba ka jingpynkylla katkum ka aiñ kam dei ka jingbteng biang; kadei ka jingpynbeit.
Ki jingsngewkhia shaphang ki jylla kiba kham bun ki briew kiba duk, kum ka Bihar bad Uttar Pradesh, ba ki kham duna ka jingshakri hapoh ka rukom treikam kaba mynshuwa ki long kiba don nongrim bha-hynrei ki pynkhlaiñ ïa ka jingdonkam ïa ka jingpynkylla ban ïa kaba pyntlot ïa ka. Ka jingduna ka jingrung ha kine ki jylla ka dei ka jingbym treikam jong ka MGNREGA. Ka rukom dawa-jingkynthoh kaba khlem jingthmu ka la kyrshan ïa ki jylla kiba don ka bor synshar kaba khlaiñ, kaba iehnoh ïa kiwei pat shadien wat hapdeng ka jingdonkam kaba khraw bad ka jingbun ka jingwan ki briew na kiwei kiwei ki jaka. Ka rukom treikam kaba thymmai ka pynbeit beit ïa kane ka jingbym ryntih da kaba pynskhem ïa ka jingpynmih ïa ki lad ïoh kam ha ki Viksit Gram Panchayat Plan, kiba pynïasoh lang ïa ka jingdawa ba la pynpaw ha ka thaiñ ryngkat bad ka jingmynjur lypa ïa ki kam bad ka jingbei tyngka ba la pynthikna. Ka jingpdiang ka bym ryntih ka long ka daw ba ka jingpynkylla ka long kaba donkam; ka jingpynneh pynsah ïa ka jingtei kaba kham mynshuwa kan pynskhem tang ïa ki jingbym ïahap kiba la don lypa. Shuh shuh, ki jingai jingbit katkum ki kyndon kiba la pynshong nongrim ha ki bynta ba la thmu ki wanrah ïa ka jingshai bad jinglong ryntih kaba khraw ha ka jingsam ïa ki jingdon jingem ha kylleng ki jylla.
Kawei pat ka jingkynthoh ka buh jingkylli hato ka jingpynïar sha ka 125 sngi ka long kaba ïalam bakla namar ba ki jylla mynta ki dei ban kit ïa ka bhah jong ki jinglut. Kane ka jingkren kam peit ïa ki jinglong ba mynshuwa bad ki jingïada. Ka rukom ïasam ïa ka jinglut hapdeng ka Sorkar Pdeng bad ka Jylla ka bud ïa ki kyndon ba la buh slem bha na ka bynta ki skhim ba la kyrshan da ka sorkar pdeng, katba ki jylla ka thaiñ shatei lammihngi bad ki jylla thaiñ Himalaya bad ka Jammu & Kashmir ki dang bteng hapoh ka jingpynbeit 90:10 kaba kham bha. Kaba kham kongsan ka long ba ka jingpyntreikam katkum ka jingthmu ka kyntiew ïa ka jinglah ban tip lypa ïa ka jingdon jong ka pisa, kaba pynduna ïa ka jinglong ad-hoc kaba ju pynthut ïa ka jingpyntreikam mynshuwa. Ka jingpynïar ïa ka hok ryngkat bad ka jingkitkhlieh lang ka pyni ïa ka jingsynshar paidbah kaba ïatreilang, ym ka jingpynhiar. Katto katne ki prokram kiba jop ha ka ri-naduh ki surok ha ki jaka nongkyndong haduh ki ïing bad ki umdih-ki treikam hapoh ki jingpynbeit kiba kum kita.
Ki jylla kiba don jingeh ha ka liang ka pisa tyngka la julong kum ki nongshah kiba lah ban mih na ka rukom treikam kaba thymmai. Hynrei tang ka jingeh ha ka liang ka pisa kam lah ban pynthikna ïa ka jingshah kyntait. Hapoh ka jingsynshar kaba mynshuwa, ka jingshah kyntait ka ju mih na ka jingthmu kaba tlot, ka jingduna ka bor synshar, bad ki jingeh ha ka jingtreikam. Ka Aiñ ba thymmai ka ïaleh ban pynduna ïa kine ki jingma lyngba ka jingthmu kaba kham bha, kaba ïashim bynta bad kaba pyndonkam da ka teknoloji, kaba la hiar sha ka jingjied tang katto katne ban kyntait ïa ka kam shisien ba la mynjur ïa ki plan, bad ka jingpynkhlaiñ ïa ka jingshai bad ka jingkitkhlieh. Kaba kongsan ka long ba la kyntiew ïa ka jingpynlut ha ka liang ka synshar khadar na ka 6% sha ka 9%, kaba ïarap ïa ki jylla ban tei ïa ka bor treikam kaba ïadei bad ka jingheh bad jingthmu jong ka prokram. Ki jingeh ba kyrpang jong ki jylla kim pyni ïa ka jingbym donkam ïa ka jingpynkylla ïa ka ri kaba thmu ban pynbeit ïa ki jingduna ha ka rukom treikam.
Ki nongkynthoh ki kdew ruh ba katto katne ki jylla kiba donkam bha ki la pynmih ïa ki sngi trei kiba duna hapoh ka rukom treikam kaba mynshuwa, ha kaba tang khyndiat eh ki longïing kiba la ju poi sha ka thong ba la buh da ka aiñ. Kane ka jingpeit bniah ka pynskhem ïa ka case na ka bynta ka jingpynkylla ban ïa kaba pyntlot ïa ka. Ka rukom treikam kaba thymmai kan plie lad ïa ka jingdawa ba la buh jingthoh ban ïoh jingkyrshan da ki kam ba la mynjur, ki por ba lah ban tip lypa, bad ka jingsiew bai bylla ba la pynkhlaiñ ïa ki bym donkam don jam. Ka jingthmu ka long kaba shai: ban pynkylla ïa ka hok katkum ka aiñ sha ki sngi treikam kiba lah ban shaniah, khamtam ha ki thaiñ kiba duna ka jingshakri naduh mynshuwa.
La pynpaw ruh shibun shaphang ka jingpynïapher hapdeng ka skhim barim kaba “shong da ka jingdawa” bad ka skhim kaba thymmai kaba “shong da ka jingpynbiang”. Ha ka jingtreikam, ïa kane ka jingpynïapher la pynheh. Ka rukom treikam kaba thymmai kam pynduh ïa ka jingdawa; ka pynskhem ïa ka lyngba ka jingpynkhreh kam, da kaba pynthikna ba ka jingdawa ka long kaba lah ban pynpoi. Ka jingdawa ba la thmu ba la kyrshan da ki jingdon jingem ba la pynthikna ka kham ai bor ban ïa ka hok kaba khlem da ai ha ka jingshisha.
Ka jinglong ba la pynshong nongrim ha ka hok jong ka jingpynthikna ban ïoh kam ïoh jam, ban ïa kaba shah pyntlot, ka dei kaba la pynskhem. Ka jingpynïar sha ka 125 sngi, ki por siew bai bylla kiba lah ban pyntreikam, ka jingsiew bai lutksan na ka bynta ka jingpynslem, ka jingweng noh ïa ki kyndon pynduh ïa ka hok, bad ka jingpynbeit ïa ki jingeh kiba lah ban ujor ki kyntiew ïa ka hok ban trei. Ki hok ki long kiba kongsan haba lah ban pyndonkam ïa ki khlem da ïaid lyngba ïa ki jingkhanglad jong ka synshar khadar.
Wat ki nongkynthoh ki mynjur ba ki jingbymlah ban pyntreikam-ka jingbamsap, ki jop card thok, ka jingbun ki muster roll, bad ka jingbym biang ki mar ki mata-ki long ki jingduna ba kongsan jong ka rukom treikam kaba mynshuwa. Dei namar kine ki jingduna ba ka jingpynkylla ka ïaleh ban pynbeit lyngba ki rukom treikam ba la pynshisha ïa ki nongïoh jingmyntoi, ki jingpeit bniah ba la pynkhlaiñ, bad ka jingthaw ïa ki jingdon jingem kiba pynïasohlang lang. Ka jingpdiang ïa ki jingduna ba la dep ka dei ka jingpynshisha ïa ka jingpynkylla, ym ka jingkynthoh pyrshah ïa ka.
Ki jingsngewkhia ha kaba ïadei bad ka por ba la buh ban sangeh shuwa ïa ka kam ruh dei ban peit ha ka jinglong. Ka dei ka jingïada ïa ka ïew treikam ba la saiñdur khnang ban lait na ka jingpynkylla ha ki por ba kiew ka aïom rep bad kam pynduna ïa ka hok katkum ka aiñ kaba long 125 sngi. Ka jingpynbeit ka pyni ïa ka jingstad ha ka liang ka ïoh ka kot kaba la pynbeit ryntih-ban ïada ïa ka ïoh ka kot khlem da pynduh ïa ka kam rep kaba seisoh.
Lada shim lang, bun na ki jingkynthoh ki lap ïa ki jingbymlah jong ka rukom treikam kaba rim bad kaba ong ba kine ki juh ki jingduna ki wan na ka jingpynkylla. Ka Viksit Bharat – Guarantee for Rozgar and Ajeevika Mission (Gramin) Act kam iehnoh ïa ka jingpynthikna ban ïoh kam ioh jam. Ka pynskhem bad pynïar ïa ka, da kaba pyrkhat kyrpang ïa ki jingduna kiba khanglad ïa ka jingtreikam ha ki jaka kiba donkam bha bad hapdeng ki nongtrei kiba kham don ha ka jingma. Ka jingpynkylla hangne kam dei ka jingkynran dien na ka jingïada ha ka imlang sahlang; kadei ka jingpyrshang ban ai ïa ka jingkular jong ka kam kaba shisha, kaba lah ban tip lypa bad kaba don burom.
(U nongthoh u dei u Secretary, Tnad Rural Development, Sorkar India.).