Da ka Rubal Chib
Ka jingïakren jong ka India shaphang ka artificial intelligence ka la nang ïaid shaphrang. Ka jingpyrkhat ka kylla na ka jinglah kaba rit sha ka jingktah kaba lah ban pyndonkam; naduh kaei kaba ka AI ka lah ban leh ha ka jingpyrkhat haduh kaei kaba ka lah ban pynbeit ha ka jingtreikam. Ki bynta kiba pynpaw shai ïa kane ka long ha ka bam bad ka rep ka riang, ha kaba ki jingbym lah treikam kim dei kiba rit hynrei kiba long ryntih, bad ha kaba ka teknoloji ka dei ban treikam hapoh ki jingshisha ba jylliew jong ka jaka jong ka jinglong ka suiñbneng, ka jingpynpoi mar, bad ki ïew ki hat.
Ki rukom bam ki pyni shai ïa ka jingeh. Ka India ka pynmih palat ban ïa kaba ka donkam ban ai bam ïa ki nongshong shnong jong ka, hynrei la antad ba 68 million ton ki jingbam ki duh man la u snem, ha kaba 35-40% na ki soh bad ki jhur ki duh noh hadien ba la dep rep namar ki jingthut namar ka jingbym pynpoi beit, ka jingbym biang ka jingpeit bniah ïa ka jingbha, bad ki jingpynpoi marbam ki bym ryntih. Ka jingeh kam dei ka jingpynmih, hynrei ka jingduh kaba lah ban lait. Kane ka jingduh kam dei ka jingmih na ka jingduna, hynrei na ka jingbym ïahap-hapdeng ka jingrep bad ka jingpyndonkam, hapdeng ki jingtip bad ka jingshim rai. Da ki snem, ka jingbym don ki jingtip kiba lah ban shaniah, kiba shisha shaphang ka jingbha bad ka por ka la buh jingeh ïa ki nongrep bad ki nongpynïaid jong ka ri India. Ka artificial intelligence, haba la shna na ka bynta ki jinglong jingman jong ka ri India, ka ai ka lad ban pynbeit ïa kane ka jingduna.
Kane ka jingïapher hapdeng ka jingshisha bad ka jingshim rai ha ka liang ka ïoh ka kot ka long ha kaba ka AI ka lah ban wanrah ïa ka jingktah. Ha ka qZense Labs, ka kam jong ngi ka la sdang da ka jingpeit bniah kaba suk: katba ka jingpynbiang ïa ki kam digital jong ka India ka la pynkylla ïa ki jingsiew, ka jingithuh bad ka jingai jingshakri, ka ïoh ka kot kaba ïadei bad ki marbam ka dang sah ha ka rukom kaba ïahap bha bad ka rukom peit ïa ka jingbha. Ka QScan, ka rukom sngewthuh ba la pyndonkam da ka AI kaba ngi la saiñdur, ka pyndonkam da ka jingpeit bniah bad ka jingsngewthuh ba la shna da ki briew ban shim ïa ki dak jong ka jingbha ba shapoh ha ki soh bad ki jhur bad pynkylla ïa ki sha ki jingshemphang ba lah ban pyndonkam ha ka por ba shim ïa ki rai. Ka jingthmu kam shym la long ban wanrah ïa ka jingpyntreikam hi tang ban shu leh ïa kane, hynrei ban pynduna ïa ka jingbymthikna na ka bynta ki nongthied, ki nongrep, bad ki nongdie marbam kiba treikam ha ki rukom ïohnong ba rit.
Kaei kaba kane ka jingshem ka la pynpaw ka long ba ka jingtreikam jong ka AI ka shong eh ha ka jinglong jingman. Ki model ba la hikai halor ki dataset nabar ri lane ki rukom pynbiang marbam ba la pynbeit ryntih ki ïakynhuh jingeh ha ki jinglong bapher bapher jong ka India, ha kaba ki jait jingthung, ka jinglong ka suiñbneng, bad ki rukom buh marbam ki ïapher bha ha kylleng ki thaiñ. Ha ki rukom bam khamtam, ïa ka jinglong thikna ym lah ban pynïakhlad na ka jinglong jong ka jaka. Ka AI ka bymsngew thuh ïa ki mar rep jong ka ri India, ki jingpynpoi mar jong ka ri India bad ki jinglong jingman jong ka ri India ka don ha ka jingma ban long kaba khlem jingmut, bad kaba ïalam bakla.
Dei na kane ka daw ba ka polisi kaba mynta ka peit bniah ïa ka AI kaba synshar hi, kaba don nongrim hapoh ka ri kaba long kaba donkam ha ka por kaba biang. Ka India AI Mishon ka pyni ïa ka jingkylla kaba shai ha ka rukom ba ka ri ka peit ïa ka artificial intelligence – ym kum ka jingstad ba thymmai kaba la pynïakhlad na ki jingshisha ba man ka sngi, hynrei kum ki jingdon jingem na ka bynta ka roi ka par. Lyngba ka jingpynbiang pisa na ka bynta ki kam AI jong ka ri, ki jingbei tyngka ha ka compute capacity jong ka ri, ka jingkyrshan ïa ki jingtip ba kyrpang jong ka ri India, bad ki prokram ban pynmih ïa ki lad pynbeit ba kyrpang na ka bynta ki kam, ka Mishon ka dang tei ïa ka jinglong jingman ha kaba ka jingpynmih jingmut thymmai ka long kaba la pynshong nongrim ha ki jingdonkam ba kyrpang jong ki thaiñ. Da kaba kyrshan ïa ki model ba la shna ha la ka jong ka ri, ki startup bad ki jingpyntreikam kiba donkam ïa ki paidbah, ka thaw ïa ka jaka na ka bynta ki system AI ba la shna na ka bynta ki jinglong jingman jong ka ri India ban ïa kaba la wanrah na kiwei pat ki jaka.
Ka bam bad ka rep ka riang ka pyni balei ba kane ka long kaba kongsan. Ka jingpynduna ïa ka jingduh nong hadien ka jingrep ka ktah ia ka jingmih jong ki nongrep, ka dor jong ki marbam bad ka jingmih na ka mariang. Kawei pa kawei ka bynta jong ki mar rep ba la pynim ka pynduna ïa ka jingeh ha ka khyndew, ka um bad ka bording, kaba ïahap bad ki jingkular jong ka India halor ka jingtreikam pyrshah ïa ka jingkylla ka suiñbneng bad ka jingpyndonkam kaba don jingkitkhlieh. Ym kum ki jingïarap ban pynroi ïa ka jingmih, kiba bunsien ki donkam ïa ka jingkylla ha ka jinglong ne ki jingpynrung thymmai, ka jingpeit bniah ïa ka jinglong kaba kham bha ka pynbha ïa ki jingmih da kaba pynbha ïa ka jingïatreilang-kaba ïarap ïa ka sienjam ban treikam ha ka por kaba biang.
Kaba kongsan lang kumjuh ka dei ka jingai bynta lang ïa baroh. Khnang ba ka AI kan shakri ïa ka jingbha jong ki paidbah, ka dei ban long kaba lah ban pyndonkam da ki nongïashim bynta kiba rit, ym tang da ki karkhana kiba heh. Ha ka ïoh ka kot jong ka rep ka riang jong ka India, kata ka mut ki tiar kiba treikam hapoh ki ïew ki hat bym long ryntih, kaba kyrshan ïa ki ktien trai ri, bad kaba ïarap ïa ka jingshim rai jong u briew ban ïa kaba wan bujli ïa kane. Ki teknoloji kiba pynbor ïa ki jingai jingmut ki jynjar ban ïoh ïa ka jingshaniah. Kito kiba ïarap ïa ka jingshim rai, da kaba ai ïa ki jingtip ki bym lah ban ïohi, ki kham don lad ban roi.
Ka India AI Impact Summit, ka ban long naduh ka 16-20 tarik u Rymphang 2026 ha ka nongbah jong ngi, ka poi ha ka por ba kine ki jingpynïapher ki nang paw shai. Ha ka pyrthei baroh kawei, ka jingïakren shaphang ka AI ka ïaleh pyrshah ïa ka jingdon ïa ka bor, ki jingbym ïahap jong ki data bad ka jingduh ïa ka mariang. Ka lad jong ka India ka shong ha kaba pyni ïa ka lynti kaba pher, kawei ha kaba ka jingstad ka long kaba la pynïaid da ki jaka bapher bapher, kaba tip ïa ka jinglong jingman bad kaba la pynrung hapoh ki rukom pynïaid ïa ka ïoh ka kot ba shisha. Ka rep ka riang, ka jingpynpoi mar bad ka jingpynkylla ïa ka suiñbneng kim dei ki bynta kiba rit ha kane ka kam, pynban ki long kiba kongsan.
Ka long kaba donkam ban pyrkhat ba ka AI kam ju pynmih hi dalade ïa ka jingktah. Ka donkam ïa ka jingsngewthuh kaba jylliew shaphang ka domain, ka jingshaniah bad ki jingshisha jong ka polisi kiba jylliew bad ka jingïadei kaba jan bad ki jaka treikam paidbah. Hynrei ynda la pyndap ïa kine ki jingdonkam, ka AI ka lah ban pynkylla jar jar ïa ki bynta kiba la pyrshah slem ïa ka jingpynkylla. Ym lyngba ka jingpynthut, hynrei lyngba ki rai kiba kham bha kiba la shim ha ka por kaba biang.
Katba ka Impact Summit ka nang jan, ka kam kaba don ha khmat ki nongthaw polisi, ki riewstad bad ki nongseng kam seng jam kam dei ban pynsted ïa ka jingpdiang ïa ka AI khlem da pyrkhat, hynrei ban pynjylliew ïa ka da kaba pyrkhat bha. Dei ban thew ïa ka jingjop ym da ki benchmark model, hynrei da kaba peit ba ka jingstad ka ïarap ne em ban pynduna ïa ka jingpynlut, ban pynskhem ïa ka jingmih bad ban pynkhlaiñ ïa ka jinglah ban ïaineh. Ha ki kam kiba ïadei bad ki marbam, kumba long ha kiba bun ki bynta jong ka jingïaid lynti jong ka roi ka par jong ka India, ka jingnoh synñiang kaba khraw tam jong ka AI ka lah ban long tang ban ïarap ïa ngi ban shim ïa ki rai ha ka por kaba biang.
(Ka nongthoh kadei kawei na ki nongseng jong ka QZense Labs Private Limited).