««|¤oh kem ki pulit ´a uba sei tuh ´a ka pisa na ATM ka SBI Tura kurup biang 38.41 lak    ««|Pyrshah ki Nongtrei Bank ban pynlong kongsan ka NDA ´a ka Aadhar Card    ««|Khyllem lai tylli ki dieng kseh ha phyllaw ka Ingmanebah Cathedral    ««|¤atakhuh ka Maruti bad ka Trok ha Polo, mynsaw 6 ngut kynthup u nongniah    ««|Kaei ngin leh hashwa kane ka Ilekshon    ««|Pynskhem ka KSU ´a ki samla pule ka NEHU kum ki dkhot ka seng    ««|Noh synniang u Bah Paul daka kali kit met´ap ´a ka Hindu Mission    ««|Pdiang burom ki paidbah ka Khatar shnong ´a u bah Ardent Basaiawmoit


ĹKhyndiat halor ka ktien khasi bad ka thoh ka tarĺ

Kynpham L Khonglah

12 January, 2017

Ka ktien Khasi ka long da shisha kaba ´ar, nga la pule bunsien ha ki kot khubor shaphang ka thoh ka tar u Khasi ba la thoh da bun ki briew kiba ieit ´a la ka jaid bynriew ´a la ka ktien bad ´a la ka thoh ka tar. Katba nga dang wan phai na Shillong sha Jowai ha kawei ka sngi nga la ´ohi ´a kawei ka kali kaba thoh ´a ki kyntien kiba sngew tynnad ban puson kumne "Haba im ka ktien. Im ka jaid bynriew." Nga ai khublei kyrpang ´a u trai jong kane ka kali.

Nga la ju pyrshang ban pule bad wad bniah halor ka thoh ka tar Khasi na ki kot skul, kolej, kot ´athuh khana bad kumta ter ter, nga shem ba bun hi na ki nongthoh ne nga lah ban ong ba baroh ki don la ka jong ka jong ka rukom thoh bad ka rukom pynwan dur ´a ki kyntien ki senten bad spel dak. Ngim lah ban len ´a ka jingshisha ba ka thymmei thoh tar u Khasi ka dei ka (Bible) kotbah, hynrei ha ka kotbah ruh don bun bah ki jingduna khamtam ha kaba ´adei bad ka rukom spel ´a ki dak. Te lada ka thymmei ka don jingduna katno tam kiba pyrthuh bud.

Kaei kaba nga kwah ban ngam jylliew bad ban ´a pyrkhat ´a puson hangne ka long shaphang ki dak Khasi (alphabet) ka rukom spel ban pynmih sur (sound) ne nga lah ban ong ka rukom kynnoh dak.

Ka ktien Khasi lada dei ban pyn´ar shuh shuh ´a ka kum ka ktien ka ban long official hapoh ka bri u hyn˝iew trep hyn˝iew skum, ka ktien ka ban kren da u khynriam, u Pnar, u Bhoi, U War, ka dang donkam sa katto katne tylli ki (alphabet) dak, khnang ba u Pnar ruh un lah ban pyndonkam ´a ki juh ki dak ha ka thoh ka tar jong u bad kumjuh ruh ´a ki wei (Bhoi, War,Khynriam). Te kumta hangne ngan ai jingmut khyndiat shaphang ki dak bad ka rukom spel jong ka ktien Khasi bad ka ktien Pnar bad kumno ngin donkam ban dang don shuh kiwei kiwei de ki dak (alphabet).

Ki Khasi ki ong "ap shibit/shiphang" ki Pnar ki ong "ang chibet" hangne ngi ´ohi ba u" ? " u donkam haka ktien Pnar bad u 'c' English u don kam haka ktien Pnar da ki dak Khasi.

Na katei ka jingsdang haneng ngan kynthoh khyndiat halor ka jingong ba ki dak ?, ˝, g, ha ka Khasi ki dei ki dak ba ´ap. Kine ki dak ?,˝,g ki dei ha ka jingshisha ki dak kiba donkam tam ban ong sngew meng ba ka ktien Khasi jong ngi ka long kaba ´ar. Kine ki juh ki dak ki don ha kiwei pat ki jaid ktien jong ka pyrthei kum ha ka ktien German, bad kine ar u ? bad ˝ ki don ha ki handset (mobile) jong phi baroh kiba bat cell phone.

Te shaphang u 'g' (ha ka English get, good, goat, gift) ha ka Khasi pat la pynsawa ´a u 'g' kum (egg=ktien English). Te balei u Thomas Jones u pynrung ´a une u alphabet bad khot ´a u u egg=g ha ka ktien Khasi. Don kiba ong ba ia u 'g' la pyndonkam tang ban thoh kyrteng bad kur kum Ghonglah, Garrot, George, kumta kei˝ ba la ˝iew ´a u dead alphabet, hynrei em, u 'g'=ghonglah, Garrot u bakla haduh katta katta ba lada yn kynnoh ne spel ´a kitei ki jingthoh ha ka Khasi kin long noh egg=honglah bad egg=arrot, namar ha ka Khasi u 'g' u sawa egg, kumba niew ha ka Hindi ´a u number iwei lane number 1 (g).

U 'g' ha ka jingshisha lada yn shim ´a ka sawa ka jong u, u dei ban long u vowel ha ka Khasi ym u consonant. (U M.B. Jyrwa ha ka kot "ka jingpule shaphang ka ktien" page 28 u ong ba u "g" uba don ha ki dak Khasi um long satia u consonant Khasi, dei na kane ka daw u thomas Jones u buh ´a u 'g' ha ka ktien Khasi ba un long u vowel Khasi. Kum ka nuksa, ha ka Khasi ´a u (kajar ha ka Pnar) bad (nail ha ka English) la thoh prek bad kumta ka sound ka la bakla. Lada kynnoh prek ka sound kan mih kum (fake, cake, sake ha ka English) namar ka sur ka wan na u e,k = ek bad kam mih (egg) ynda kynnoh bha. Te la da yn thoh thik ´a ka kyrteng jong u kajar (Pnar) ne nail (English) ha ka Khasi dei ban thoh preg.

Ha ka ba ´adei bad kane ka jingsawa jong u 'g' ha ka ktien Khasi nga sngew ba dang don bun ruh kiei kiei kiba ngi dei ban leh khnang ba yn lah ban dang pynbha shuh shuh ´a ki jingsawa jong ka ktien namar don ki kyntien kren kiba ngim lah ban thoh namar ka jingsawa jong ki kam don ´a u alphabet kum ka jingsawa jong u Epsilon jong ki alphabet Greek.

Mynta lada ngin phai sha u "o" bad u "u" ruh ngi dang duna bha ka rukom pule, spel bad thoh ´a kine ki dak. Ha ka ktien Khasi ngi donkam ban don ar tylli ki "o" kata u "o" u ban sawa= poh, khoh, shnong bad u "o" u ban sawa = som (som na krung u Jisu), lom (lom, wah), shon= nongshon namar lada thoh shun= nongshun ka jing mut kan pher, ka shun kan ai ´a ka jingmut =tah shun, maw shun, bam tympew bad ka shun. Kum juh ruh Khon lane khon rit ha ka jaka khun lane khun rit namar khun ka mut turn ( English). Ia u "u" kabiang hi ban ong lum = lum, lang bad sum = sum, sait. Khun = khun ka surok, shun = bam kwai bad ka shun. Te kumta ngi lah ban adapt da u ÷(omicron jong ki Greek) lane da u `÷` jong ki German namar ´a une ruh lah ban ´oh na ki mobile phone bad computer bad kumta ngin don noh ar tylli ki `o`. u o = oh, soh, toh, bad u ÷ = som, lom.

Don bun bah kiei kiei kiba dei ban pynbit pynbiang ´a ka ktien Khasi. Kine ki long tang kum ki jingai jingmut ´a baroh ki khun u hyn˝iew trep hyn˝iew skum ba ngi dei ban ieid ´a la ka jong ka ktien bad ´a la ka jong ka jaid bynriew. Nga pan map na baroh ki nong pule ba lada don ei ei ba nga thoh ban pynmong ´ano ´ano lyngba ine i jingthoh sngewbha wat nym sngew ei ei namar ngam don jingmut ban pynmong ´ano ´ano ruh. Lada im ka ktien ka jaidbynriew ruh ka im. -[phaidien].



Leh burom ki shipai BSF ´a ki riew len lade kiba la aiti ban ´ada ´a ka ri

Shillong, Risaw, 21: Ka tnat shipai BSF, Meghalaya Frontier mynta ka sngi ka la pynlong ´a ka jingkynmaw burom ´a 370 ngut ki riew len lade jong kane ka tnat ´ada ri ha khappud kiba la aiti lut ´a la ...MORE

Lum ka SSA bad NEIPID ´a kiba duna dkhot met ha Ampati

Ampati, Risaw, 21: Ka District Unit, SSA ha ryngkat ka jing´atreilang bad ka National Institute for the Empowerment of Persons with Intellectual Disabilities (NIEPID), Secunderabad, ki la lum lang ´a ...MORE

Khyllem ki dieng bun jaka ha Tura

Shillong, Risaw 21 : Na ka daw ka jingther u slap la kumba lai sngi mynta bad bud sa ka jingjur ka lyer ka la jia ka jingkhyllem jong ki dieng ha kiba bun jaka ha nongbah Tura, West Garo Hills bad kan...MORE

Ka jing´alang halor u nombor Aadhaar

Shillong, Risaw, 21: U Rev. Dr. PBM Basa´awmoit, u Samla Auguster Jyrwa, u Rev. P. B. Syngkli bad u Rev. K. Pyrtuh ki la la pyntip ba kin sa pynshai lyngba ki lad pathai khubor halor u Aadhaar ha ka...MORE

Pyn´asoh ki nongniah kali bad ka UAD&TA

Shillong, Risaw, 21: Kum shibynta ban pynkhlai˝ ´a ka Umden Airports Development and Transports Association (UAD&TA), 19 ngut ki nongniah kali ka Umroi, Ribhoi District ki la wan ban pyn´asoh ´alade b...MORE

Kynthoh kylla sa ka PDF ´a ka UDP ba ka dei ka party Congress B

Shillong, Risaw 21: Ka seng People Democratic Front (PDF) jong ka Mawryngkneng Zonal Committee lyngba u General Secretary jongka u bah E.K Wahlang ka la ong ba kaei kaba la kynthoh da u President jon...MORE

Suit kyrteng ka CRJM sha ka Confederation of Ri Jai˝tia Movement

Shillong, Risaw, 20: Ka Seng Chdooh Ri Jai˝tia Wa Maya kaba la ju tip baroh shikatta mynta ka sngi la suit la shor noh da ka kyrteng thymmai ba la tip kum ka Confederation of Ri Jai˝tia Movement (CoRJ...MORE

Rakhe ka KVK-WKH ´a ka ĹWorld Food Dayĺ da kaba ai mynsiem ´a ki nongrep

Nongstoi˝, Risaw: Ka Krishi Vigyan Kendra (KVK), West Khasi Hills, Nongshillong ka la rakhe ´a ka sngi World Food Day halor ka phang "Change the future of migration"-Invest in food security and rural ...MORE

Rakhe sngi ĹParents' Dayĺ ka St. Francis D'Assisi School, Kynton Massar, Mawlai

Shillong, Risaw : Ka St. Francis D'Assisi Secondary School Kynton Massar, Mawlai, kala ioh ban rakhe ´a ka sngi ĹParents' Dayĺ ha ka jingialang kaba la long ha phyllaw jong ka skul ha ka 19 tarik myn...MORE

Pynlong prokram ka NYK Jowai ha Mawkyndeng

Jowai, Risaw 21: Ka Nehru Yuva Kendra (NYK) Jowai ha kane ka 20 tarik u Risaw ka la dep ba pynlong ´a ka prokram ai jinghikai kaba shi sngi halor ka ôEarly Child Marriageö ´a kaba la pynlong ha Mawkyn...MORE