««|Dang wad bniah ka KHADC halor ka MoU ba ´asoi u Bah Shylla bad UCIL    ««|Khluit ka Dorbar KHADC halor ka ĹProfessional Taxĺ ba T. 2 klur    ««|Pynkhreh ka UDP ban weng na ka PDF, kloi treilang bad ki seng riewlum    ««|Ngim shaniah shuh ´a u Bah Shylla halor u Uranium: KSU    ««|Donkam ´atreilang ki Hospital bad SDMA halor ki kam pynjulor ka mariang:RC Laloo    ««|Rai ki Rangbah Raid ¤apngar ban peitngor ´a ki Kyrtong Mawhati    ««|Pat pynphai ka KHCF ´a ka ram Monolith Festival sha ka KHADC    ««|Paw tynkrei˝ ba jur ka bamsap haka jaka thew ha Amsyrin mar ´ashimti ki nongtrei thymmai ka Enforcement    ««|Jyngan u CEM ban pynshai : BM Lanong    ««|Pynkhuid shnong ka sorkar bad ki paidbah ha Nonglang


ĹKhyndiat halor ka ktien khasi bad ka thoh ka tarĺ

Kynpham L Khonglah

12 January, 2017

Ka ktien Khasi ka long da shisha kaba ´ar, nga la pule bunsien ha ki kot khubor shaphang ka thoh ka tar u Khasi ba la thoh da bun ki briew kiba ieit ´a la ka jaid bynriew ´a la ka ktien bad ´a la ka thoh ka tar. Katba nga dang wan phai na Shillong sha Jowai ha kawei ka sngi nga la ´ohi ´a kawei ka kali kaba thoh ´a ki kyntien kiba sngew tynnad ban puson kumne "Haba im ka ktien. Im ka jaid bynriew." Nga ai khublei kyrpang ´a u trai jong kane ka kali.

Nga la ju pyrshang ban pule bad wad bniah halor ka thoh ka tar Khasi na ki kot skul, kolej, kot ´athuh khana bad kumta ter ter, nga shem ba bun hi na ki nongthoh ne nga lah ban ong ba baroh ki don la ka jong ka jong ka rukom thoh bad ka rukom pynwan dur ´a ki kyntien ki senten bad spel dak. Ngim lah ban len ´a ka jingshisha ba ka thymmei thoh tar u Khasi ka dei ka (Bible) kotbah, hynrei ha ka kotbah ruh don bun bah ki jingduna khamtam ha kaba ´adei bad ka rukom spel ´a ki dak. Te lada ka thymmei ka don jingduna katno tam kiba pyrthuh bud.

Kaei kaba nga kwah ban ngam jylliew bad ban ´a pyrkhat ´a puson hangne ka long shaphang ki dak Khasi (alphabet) ka rukom spel ban pynmih sur (sound) ne nga lah ban ong ka rukom kynnoh dak.

Ka ktien Khasi lada dei ban pyn´ar shuh shuh ´a ka kum ka ktien ka ban long official hapoh ka bri u hyn˝iew trep hyn˝iew skum, ka ktien ka ban kren da u khynriam, u Pnar, u Bhoi, U War, ka dang donkam sa katto katne tylli ki (alphabet) dak, khnang ba u Pnar ruh un lah ban pyndonkam ´a ki juh ki dak ha ka thoh ka tar jong u bad kumjuh ruh ´a ki wei (Bhoi, War,Khynriam). Te kumta hangne ngan ai jingmut khyndiat shaphang ki dak bad ka rukom spel jong ka ktien Khasi bad ka ktien Pnar bad kumno ngin donkam ban dang don shuh kiwei kiwei de ki dak (alphabet).

Ki Khasi ki ong "ap shibit/shiphang" ki Pnar ki ong "ang chibet" hangne ngi ´ohi ba u" ? " u donkam haka ktien Pnar bad u 'c' English u don kam haka ktien Pnar da ki dak Khasi.

Na katei ka jingsdang haneng ngan kynthoh khyndiat halor ka jingong ba ki dak ?, ˝, g, ha ka Khasi ki dei ki dak ba ´ap. Kine ki dak ?,˝,g ki dei ha ka jingshisha ki dak kiba donkam tam ban ong sngew meng ba ka ktien Khasi jong ngi ka long kaba ´ar. Kine ki juh ki dak ki don ha kiwei pat ki jaid ktien jong ka pyrthei kum ha ka ktien German, bad kine ar u ? bad ˝ ki don ha ki handset (mobile) jong phi baroh kiba bat cell phone.

Te shaphang u 'g' (ha ka English get, good, goat, gift) ha ka Khasi pat la pynsawa ´a u 'g' kum (egg=ktien English). Te balei u Thomas Jones u pynrung ´a une u alphabet bad khot ´a u u egg=g ha ka ktien Khasi. Don kiba ong ba ia u 'g' la pyndonkam tang ban thoh kyrteng bad kur kum Ghonglah, Garrot, George, kumta kei˝ ba la ˝iew ´a u dead alphabet, hynrei em, u 'g'=ghonglah, Garrot u bakla haduh katta katta ba lada yn kynnoh ne spel ´a kitei ki jingthoh ha ka Khasi kin long noh egg=honglah bad egg=arrot, namar ha ka Khasi u 'g' u sawa egg, kumba niew ha ka Hindi ´a u number iwei lane number 1 (g).

U 'g' ha ka jingshisha lada yn shim ´a ka sawa ka jong u, u dei ban long u vowel ha ka Khasi ym u consonant. (U M.B. Jyrwa ha ka kot "ka jingpule shaphang ka ktien" page 28 u ong ba u "g" uba don ha ki dak Khasi um long satia u consonant Khasi, dei na kane ka daw u thomas Jones u buh ´a u 'g' ha ka ktien Khasi ba un long u vowel Khasi. Kum ka nuksa, ha ka Khasi ´a u (kajar ha ka Pnar) bad (nail ha ka English) la thoh prek bad kumta ka sound ka la bakla. Lada kynnoh prek ka sound kan mih kum (fake, cake, sake ha ka English) namar ka sur ka wan na u e,k = ek bad kam mih (egg) ynda kynnoh bha. Te la da yn thoh thik ´a ka kyrteng jong u kajar (Pnar) ne nail (English) ha ka Khasi dei ban thoh preg.

Ha ka ba ´adei bad kane ka jingsawa jong u 'g' ha ka ktien Khasi nga sngew ba dang don bun ruh kiei kiei kiba ngi dei ban leh khnang ba yn lah ban dang pynbha shuh shuh ´a ki jingsawa jong ka ktien namar don ki kyntien kren kiba ngim lah ban thoh namar ka jingsawa jong ki kam don ´a u alphabet kum ka jingsawa jong u Epsilon jong ki alphabet Greek.

Mynta lada ngin phai sha u "o" bad u "u" ruh ngi dang duna bha ka rukom pule, spel bad thoh ´a kine ki dak. Ha ka ktien Khasi ngi donkam ban don ar tylli ki "o" kata u "o" u ban sawa= poh, khoh, shnong bad u "o" u ban sawa = som (som na krung u Jisu), lom (lom, wah), shon= nongshon namar lada thoh shun= nongshun ka jing mut kan pher, ka shun kan ai ´a ka jingmut =tah shun, maw shun, bam tympew bad ka shun. Kum juh ruh Khon lane khon rit ha ka jaka khun lane khun rit namar khun ka mut turn ( English). Ia u "u" kabiang hi ban ong lum = lum, lang bad sum = sum, sait. Khun = khun ka surok, shun = bam kwai bad ka shun. Te kumta ngi lah ban adapt da u ÷(omicron jong ki Greek) lane da u `÷` jong ki German namar ´a une ruh lah ban ´oh na ki mobile phone bad computer bad kumta ngin don noh ar tylli ki `o`. u o = oh, soh, toh, bad u ÷ = som, lom.

Don bun bah kiei kiei kiba dei ban pynbit pynbiang ´a ka ktien Khasi. Kine ki long tang kum ki jingai jingmut ´a baroh ki khun u hyn˝iew trep hyn˝iew skum ba ngi dei ban ieid ´a la ka jong ka ktien bad ´a la ka jong ka jaid bynriew. Nga pan map na baroh ki nong pule ba lada don ei ei ba nga thoh ban pynmong ´ano ´ano lyngba ine i jingthoh sngewbha wat nym sngew ei ei namar ngam don jingmut ban pynmong ´ano ´ano ruh. Lada im ka ktien ka jaidbynriew ruh ka im. -[phaidien].



Thwet ki Pulit ia u Professor ba shonglok jubor ia ka Khynnah

Shillong, Rymphang 20: Ki Pulit ka East Khasi Hills mynta kila thwet ban kem sa ia u Professor jong kawei ka College ka Nongbah Shillong , uba donkti ban leh beijot ia ka Khynnah 14 snem, kaba shah py...MORE

Wanrah ka KHADC ´a ka mang tyngka ba T.76.73 klur na bynta laibnai

Shillong, Rymphang 20: U Chief Executive Member (CEM) ka Khasi Hills Autonomous District Council (KHADC) Bah Pynshngai˝ N Syiem, hynne ka sngi ula wanrah ´a ka mang tyngka ba kot T.76.73 hapoh ka Dorb...MORE

Kyntu ka GMPU ban ´atreilang halor ka C&Rd Block Mawlai

Shillong, Rymphang 20: Ka Greater Mawlai Peopleĺs Union (GMPU) lyngba ka kyrwoh ba la phah da i Kong Sarita Lyngdoh Nongpyiur, President ka kyntu ´a baroh ki nongmihkhmat jong ka Mawlai ban ´atreilang...MORE

Lap ki Pulit ´a met´ap u Nongniah bos JNNURM

Shillong, Rymphang 20: Ki Pulit ka Mawlai Police Station hynne ka sngi kila ´oh tam ´a ka met´ap jong u Nongniah bos JNNURM uba jah rngai mynta la katto katne sngi na ki thai˝ Mawlai. Kane ka met´ap ...MORE

Kylla ka bos, mynsaw 21 ngut

Shillong, Rymphang 20: Haduh arphew wei ngut ki briew kila mynsaw haba kawei ka bos AS-15-A-6959 kala kylla baji hynnin ka janmiet hapoh ka Shnong Sarangma, North Garo Hills. ¤a kine kiba mynsaw la ki...MORE

Ka Poetry Festival ha Shillong

Shillong: Ka All India Poetess Conference, Meghalaya Chapter ka pynlong ´a ka Poetry Competetion ha ka 24 bad 25 tarik mynta u bnai ha Dinam Hall, Jaiaw. Ha ka 24 tarik kan don ka jingsam ´a ki Prais ...MORE

Khublei kitbok ka KSU Nongpyn deng Unit

Nongstoi˝, Rymphang 20: Ka Khasi Stundents Union Nongpyndeng Unit lyngba u General Secretary u samla rangbah Gadgill Khardewsaw, ka la phah ´a u kyrwoh ai khublei kitbok kit rwiang sha baroh ki samla ...MORE

Pynduh ka KHADC ´a ka Trading Licence ki 11 tylli ki karkhana

Shillong, Rymphang 20: Ka Khasi Hills Autononomous District Council (KHADC) kala pynduh noh ´a ka Trading Licence jong ki 11 tylli ki Karkhana ba don ha ki Industr´al Estate ka Jylla napdeng ki 51 tyl...MORE