««|Bthah ka sorkar Meghalaya ´a ka Assam ban sangeh ka jingtrei surok ha Jirang    ««|Da ka jingiap ´a kiba leh beijot ´a ki khynnah ba hapoh 12 snem tyrwa ka sorkar pdeng sha ka SC    ««|Bate kam u Ma Moonlight Pariat ´a ki EM ba thymmai ka JHADC    ««|Ba jur ki kam runar ´a ki kynthei, thang mombati ki paidbah ha Shillong    ««|1.39 lak ki rympei iing ha Meghalaya kin ´oh bording na ka skhim ôSaubhagyaö    ««|Pynshlur ka Sorkar Pdeng ban shet jingshet da ki tyndong LPG    ««|Khylliap lama ka HSPDP Sohryngkham- Mawryngkneng    ««|Kular u CM ban pyndep noh ´a ka Tura Medical College hapoh 5 snem    ««|Ka SC kam shym la weng ´a ka kyndon ba donkam Aadhar ban ´oh penshon    ««|Long borabor kiba pyni ´a ka nuksa kaba bha ha kiwei : DSP    ««|Pynlong Seminar ka Seng Kynthei Mar´em halor ka jingkyrni dih drok    ««|Aiti u Bah EC Dkhar ´a ka kam President AJSU Sengkmie sha u Bah Bantei Sari    ««|Pynshai paidbah ka tnad bording, EJH bad ophis DC halor ka skhim PSBHGYS    ««|Kynjoh 25 snem ka jingshakri jong I Kong Dirna ha ka skul Laitmynsang


ĹKhyndiat halor ka ktien khasi bad ka thoh ka tarĺ

Kynpham L Khonglah

12 January, 2017

Ka ktien Khasi ka long da shisha kaba ´ar, nga la pule bunsien ha ki kot khubor shaphang ka thoh ka tar u Khasi ba la thoh da bun ki briew kiba ieit ´a la ka jaid bynriew ´a la ka ktien bad ´a la ka thoh ka tar. Katba nga dang wan phai na Shillong sha Jowai ha kawei ka sngi nga la ´ohi ´a kawei ka kali kaba thoh ´a ki kyntien kiba sngew tynnad ban puson kumne "Haba im ka ktien. Im ka jaid bynriew." Nga ai khublei kyrpang ´a u trai jong kane ka kali.

Nga la ju pyrshang ban pule bad wad bniah halor ka thoh ka tar Khasi na ki kot skul, kolej, kot ´athuh khana bad kumta ter ter, nga shem ba bun hi na ki nongthoh ne nga lah ban ong ba baroh ki don la ka jong ka jong ka rukom thoh bad ka rukom pynwan dur ´a ki kyntien ki senten bad spel dak. Ngim lah ban len ´a ka jingshisha ba ka thymmei thoh tar u Khasi ka dei ka (Bible) kotbah, hynrei ha ka kotbah ruh don bun bah ki jingduna khamtam ha kaba ´adei bad ka rukom spel ´a ki dak. Te lada ka thymmei ka don jingduna katno tam kiba pyrthuh bud.

Kaei kaba nga kwah ban ngam jylliew bad ban ´a pyrkhat ´a puson hangne ka long shaphang ki dak Khasi (alphabet) ka rukom spel ban pynmih sur (sound) ne nga lah ban ong ka rukom kynnoh dak.

Ka ktien Khasi lada dei ban pyn´ar shuh shuh ´a ka kum ka ktien ka ban long official hapoh ka bri u hyn˝iew trep hyn˝iew skum, ka ktien ka ban kren da u khynriam, u Pnar, u Bhoi, U War, ka dang donkam sa katto katne tylli ki (alphabet) dak, khnang ba u Pnar ruh un lah ban pyndonkam ´a ki juh ki dak ha ka thoh ka tar jong u bad kumjuh ruh ´a ki wei (Bhoi, War,Khynriam). Te kumta hangne ngan ai jingmut khyndiat shaphang ki dak bad ka rukom spel jong ka ktien Khasi bad ka ktien Pnar bad kumno ngin donkam ban dang don shuh kiwei kiwei de ki dak (alphabet).

Ki Khasi ki ong "ap shibit/shiphang" ki Pnar ki ong "ang chibet" hangne ngi ´ohi ba u" ? " u donkam haka ktien Pnar bad u 'c' English u don kam haka ktien Pnar da ki dak Khasi.

Na katei ka jingsdang haneng ngan kynthoh khyndiat halor ka jingong ba ki dak ?, ˝, g, ha ka Khasi ki dei ki dak ba ´ap. Kine ki dak ?,˝,g ki dei ha ka jingshisha ki dak kiba donkam tam ban ong sngew meng ba ka ktien Khasi jong ngi ka long kaba ´ar. Kine ki juh ki dak ki don ha kiwei pat ki jaid ktien jong ka pyrthei kum ha ka ktien German, bad kine ar u ? bad ˝ ki don ha ki handset (mobile) jong phi baroh kiba bat cell phone.

Te shaphang u 'g' (ha ka English get, good, goat, gift) ha ka Khasi pat la pynsawa ´a u 'g' kum (egg=ktien English). Te balei u Thomas Jones u pynrung ´a une u alphabet bad khot ´a u u egg=g ha ka ktien Khasi. Don kiba ong ba ia u 'g' la pyndonkam tang ban thoh kyrteng bad kur kum Ghonglah, Garrot, George, kumta kei˝ ba la ˝iew ´a u dead alphabet, hynrei em, u 'g'=ghonglah, Garrot u bakla haduh katta katta ba lada yn kynnoh ne spel ´a kitei ki jingthoh ha ka Khasi kin long noh egg=honglah bad egg=arrot, namar ha ka Khasi u 'g' u sawa egg, kumba niew ha ka Hindi ´a u number iwei lane number 1 (g).

U 'g' ha ka jingshisha lada yn shim ´a ka sawa ka jong u, u dei ban long u vowel ha ka Khasi ym u consonant. (U M.B. Jyrwa ha ka kot "ka jingpule shaphang ka ktien" page 28 u ong ba u "g" uba don ha ki dak Khasi um long satia u consonant Khasi, dei na kane ka daw u thomas Jones u buh ´a u 'g' ha ka ktien Khasi ba un long u vowel Khasi. Kum ka nuksa, ha ka Khasi ´a u (kajar ha ka Pnar) bad (nail ha ka English) la thoh prek bad kumta ka sound ka la bakla. Lada kynnoh prek ka sound kan mih kum (fake, cake, sake ha ka English) namar ka sur ka wan na u e,k = ek bad kam mih (egg) ynda kynnoh bha. Te la da yn thoh thik ´a ka kyrteng jong u kajar (Pnar) ne nail (English) ha ka Khasi dei ban thoh preg.

Ha ka ba ´adei bad kane ka jingsawa jong u 'g' ha ka ktien Khasi nga sngew ba dang don bun ruh kiei kiei kiba ngi dei ban leh khnang ba yn lah ban dang pynbha shuh shuh ´a ki jingsawa jong ka ktien namar don ki kyntien kren kiba ngim lah ban thoh namar ka jingsawa jong ki kam don ´a u alphabet kum ka jingsawa jong u Epsilon jong ki alphabet Greek.

Mynta lada ngin phai sha u "o" bad u "u" ruh ngi dang duna bha ka rukom pule, spel bad thoh ´a kine ki dak. Ha ka ktien Khasi ngi donkam ban don ar tylli ki "o" kata u "o" u ban sawa= poh, khoh, shnong bad u "o" u ban sawa = som (som na krung u Jisu), lom (lom, wah), shon= nongshon namar lada thoh shun= nongshun ka jing mut kan pher, ka shun kan ai ´a ka jingmut =tah shun, maw shun, bam tympew bad ka shun. Kum juh ruh Khon lane khon rit ha ka jaka khun lane khun rit namar khun ka mut turn ( English). Ia u "u" kabiang hi ban ong lum = lum, lang bad sum = sum, sait. Khun = khun ka surok, shun = bam kwai bad ka shun. Te kumta ngi lah ban adapt da u ÷(omicron jong ki Greek) lane da u `÷` jong ki German namar ´a une ruh lah ban ´oh na ki mobile phone bad computer bad kumta ngin don noh ar tylli ki `o`. u o = oh, soh, toh, bad u ÷ = som, lom.

Don bun bah kiei kiei kiba dei ban pynbit pynbiang ´a ka ktien Khasi. Kine ki long tang kum ki jingai jingmut ´a baroh ki khun u hyn˝iew trep hyn˝iew skum ba ngi dei ban ieid ´a la ka jong ka ktien bad ´a la ka jong ka jaid bynriew. Nga pan map na baroh ki nong pule ba lada don ei ei ba nga thoh ban pynmong ´ano ´ano lyngba ine i jingthoh sngewbha wat nym sngew ei ei namar ngam don jingmut ban pynmong ´ano ´ano ruh. Lada im ka ktien ka jaidbynriew ruh ka im. -[phaidien].



Dei ka sorkar Assam bym kwah ´a pynbeit ´a u pud bad ka Meghalaya : KSA

Shillong, Iaiong 20 : Ka Karbi Student Association (KSA) lyngba u President jongka u Bijoy Bey ka la kynnoh ba ka dei ka sorkar Assam kaba ym treh ban ´a pynbeit ´a u pud u sam bad ka Meghalaya.
...MORE

Kynmaw ka ´ingdorbar ´a ki MLA ba la khlad

Shillong: Ka ´ingdorbar Thawai˝ jong ka jylla ha ka sngi thohdieng kaba dei artad ka sngi ba kut jong ka dorbar mangtyngka, ka la kynmaw burom ´a ki MLA ba la khlad jong ka jylla, kiba kynthup ´a u Ba...MORE

Byrngem ´akhih ka SBA ba thung Advocate General na bar jylla

Shillong, Iaiong 20 : Ka Shillong Bar Associatioin (SBA) ka pynpaw ka jingsngew pyrshah jur halor ka jingthung ´a u Advocate General uba nabar jylla bad halor kane ka la byrngem ban pynlong da ki jing...MORE

Thung kloi ´a ka Lokayukta hukum ka SC ia ki jylla

Shillong, Iaiong 20 : Ka ´ing bishar Supreme Court ha ka sngi Palei ka la bthah ´a ki 11 tylli ki jylla bad ki Union Territory ban pynsted ban thung noh ´a ki Lokayukta ne ki Uplokayukta.
Ka ´...MORE

1176 tylli ki shnong kin ´oh jingmyntoi na ka Mission Indradhanush

Shillong, ¤a´ong, 20: Haduh 1176 spah tylli ki shnong na ki 11 tylli ki District kin ´oh jingmyntoi na ka jingai dawai jong ka lyngba ka Mission Indradhanush.
Ka Jylla Meghalaya kan sa pynlong...MORE

Haduh 9,000 ngut ki samla pule kim pat ´oh ´a ka scholarship

Shillong, ¤aiong 20 : U Myntri ka tnad pule puthi ka sorkar jylla, Bah Lahkmen Rymbui ha ka sngi Thohdieng jong ka taiew u la pyntip ha Iing Dorbar Thawai˝ ka jylla ba ki don haduh kumba 9,000 ngut ki...MORE

Haduh 5970 ngut ki mynder pynphai kylla ka Jylla ha ki 46 snem

Shillong, ¤aiong 20 : Ki la don haduh kumba 5970 ngut ki mynder ba wanrung beai˝ ´a kiba la pynphai biang sha ki ri ba ki wan ha kine ki 46 snem.
Haba jubab halor ka jingkylli (unstarred quest...MORE

Mynjur ka Iing Dorbar ´a ka Meghalaya Appropriation

Shillong, ¤aiong 20 : Ka Iing Dorbar Thawai˝ ka Jylla ha ka sngi Thohdieng ka la mynjur ´a ka Meghalaya Appropriation (No.II) Act, 2018 ban ailad ´aka sorkar jylla ba kan pynlut ´a ka pisa ba 14,276 k...MORE

Pynrem ka DS Umpling ´a ka jingjia shah kawang petrol bom

Shillong, ¤a´ong : Ka Dorbar Shnong Umpling, Shillong, ha u kyrwoh lyngba u Bah SF Pyngrope Rangbah Shnong ka pynrem jur ha kaba ´adei bad ka jingjia kawang petrol bomb da ki riew runar bym lah ban t...MORE

La ai Pulit pahara ia i Kong Patricia

Shillong: U Myntri kam poh´ing jong ka jylla, u James K. Sangma, u la ´athuh hapoh ´ingdorbar ba ka sorkar ka la ai arngut ki Pulit ban pahara ´a i Kong Patricia Mukhim, hadien ba la jia ka jingkawang...MORE

Pra ka surok ba dang shu dep siang thymmai shibnai tam ha Laitmynsang

Shillong, ¤a´ong, 20: Ka surok kaba don ha shnong LaitMynsang, Mawkynrew C&RD Block kaba dei ´aid sha ka shnong Jatah bad kaba poi ruh shaduh ka shnong Syntung ka la pra bad ka la kylla long kum ka py...MORE

Kular u CM ban pyllait noh ´a ka penshon sha ki nong´oh ´a ka skim CMSA

Shillong, ¤aiong 20 : U Myntri Rangbah ka Jylla, Conrad K Sangma ha ka sngi Thohdieng u la kular ba ka sorkar kan shimkhia ban pyllait noh kham kloi ´a ka penshon sha ki 50 hajar ngut ki nong´oh jingm...MORE

Kem ka KSU 4 ngut ki samla die drok

Shillong, ¤a´ong, 20: Saw ngut ki samla kiba pyrshang ban die tuh ´a u drok ha Nongmensong, Shillong ki la ngat ha ka shrip ba la pynap da ki dkhot ka Khasi Students' Union, (KSU) Shillong Mihngi Circ...MORE

Ka Shad Sukra ha Mukhla Nongrim

Shillong, ¤a´ong, 20: Ka Dorbar Dong Mukhla Wahshnong ha shuwa ba ki khun ki hajar kin hiar ban rep ban riang ´a u kba u khaw kan pynlong ´a ka Shad Sukra ha ka 21 tarik bad 22 tarik mynta u bnai ha k...MORE