««|La shu ieh bei˝ ´a ka pung ba la thaw u jumai bah 1897 ha ri lum Garo    ««|111 tylli ki Tower yn pyn´eng ka BSNL ha Meghalaya, Mizoram bad Tripura    ««|Byrngem ki Jugali ban boycott ´a ka Seng Congress ha ka elekshon 2018    ««|Ka jingleh khuid leh suba ka sdang nyngkong eh na la ´ing la sem    ««|Pynthymmai nongkitkam ka FKJGP Upper Shillong Circle    ««|Shano yn ujor ia ki CEM ne EC jong ki ADC?    ««|¤aid shisnem ka Sohra Coaching Centre, ha u Jymang yn sdang ´a ka 2nd Batch    ««|Pyrshah ka CoRP ba pyntrei hi ka tnat Fisheries ´a ka iew dohkha ha Saiden


ĹKhyndiat halor ka ktien khasi bad ka thoh ka tarĺ

Kynpham L Khonglah

12 January, 2017

Ka ktien Khasi ka long da shisha kaba ´ar, nga la pule bunsien ha ki kot khubor shaphang ka thoh ka tar u Khasi ba la thoh da bun ki briew kiba ieit ´a la ka jaid bynriew ´a la ka ktien bad ´a la ka thoh ka tar. Katba nga dang wan phai na Shillong sha Jowai ha kawei ka sngi nga la ´ohi ´a kawei ka kali kaba thoh ´a ki kyntien kiba sngew tynnad ban puson kumne "Haba im ka ktien. Im ka jaid bynriew." Nga ai khublei kyrpang ´a u trai jong kane ka kali.

Nga la ju pyrshang ban pule bad wad bniah halor ka thoh ka tar Khasi na ki kot skul, kolej, kot ´athuh khana bad kumta ter ter, nga shem ba bun hi na ki nongthoh ne nga lah ban ong ba baroh ki don la ka jong ka jong ka rukom thoh bad ka rukom pynwan dur ´a ki kyntien ki senten bad spel dak. Ngim lah ban len ´a ka jingshisha ba ka thymmei thoh tar u Khasi ka dei ka (Bible) kotbah, hynrei ha ka kotbah ruh don bun bah ki jingduna khamtam ha kaba ´adei bad ka rukom spel ´a ki dak. Te lada ka thymmei ka don jingduna katno tam kiba pyrthuh bud.

Kaei kaba nga kwah ban ngam jylliew bad ban ´a pyrkhat ´a puson hangne ka long shaphang ki dak Khasi (alphabet) ka rukom spel ban pynmih sur (sound) ne nga lah ban ong ka rukom kynnoh dak.

Ka ktien Khasi lada dei ban pyn´ar shuh shuh ´a ka kum ka ktien ka ban long official hapoh ka bri u hyn˝iew trep hyn˝iew skum, ka ktien ka ban kren da u khynriam, u Pnar, u Bhoi, U War, ka dang donkam sa katto katne tylli ki (alphabet) dak, khnang ba u Pnar ruh un lah ban pyndonkam ´a ki juh ki dak ha ka thoh ka tar jong u bad kumjuh ruh ´a ki wei (Bhoi, War,Khynriam). Te kumta hangne ngan ai jingmut khyndiat shaphang ki dak bad ka rukom spel jong ka ktien Khasi bad ka ktien Pnar bad kumno ngin donkam ban dang don shuh kiwei kiwei de ki dak (alphabet).

Ki Khasi ki ong "ap shibit/shiphang" ki Pnar ki ong "ang chibet" hangne ngi ´ohi ba u" ? " u donkam haka ktien Pnar bad u 'c' English u don kam haka ktien Pnar da ki dak Khasi.

Na katei ka jingsdang haneng ngan kynthoh khyndiat halor ka jingong ba ki dak ?, ˝, g, ha ka Khasi ki dei ki dak ba ´ap. Kine ki dak ?,˝,g ki dei ha ka jingshisha ki dak kiba donkam tam ban ong sngew meng ba ka ktien Khasi jong ngi ka long kaba ´ar. Kine ki juh ki dak ki don ha kiwei pat ki jaid ktien jong ka pyrthei kum ha ka ktien German, bad kine ar u ? bad ˝ ki don ha ki handset (mobile) jong phi baroh kiba bat cell phone.

Te shaphang u 'g' (ha ka English get, good, goat, gift) ha ka Khasi pat la pynsawa ´a u 'g' kum (egg=ktien English). Te balei u Thomas Jones u pynrung ´a une u alphabet bad khot ´a u u egg=g ha ka ktien Khasi. Don kiba ong ba ia u 'g' la pyndonkam tang ban thoh kyrteng bad kur kum Ghonglah, Garrot, George, kumta kei˝ ba la ˝iew ´a u dead alphabet, hynrei em, u 'g'=ghonglah, Garrot u bakla haduh katta katta ba lada yn kynnoh ne spel ´a kitei ki jingthoh ha ka Khasi kin long noh egg=honglah bad egg=arrot, namar ha ka Khasi u 'g' u sawa egg, kumba niew ha ka Hindi ´a u number iwei lane number 1 (g).

U 'g' ha ka jingshisha lada yn shim ´a ka sawa ka jong u, u dei ban long u vowel ha ka Khasi ym u consonant. (U M.B. Jyrwa ha ka kot "ka jingpule shaphang ka ktien" page 28 u ong ba u "g" uba don ha ki dak Khasi um long satia u consonant Khasi, dei na kane ka daw u thomas Jones u buh ´a u 'g' ha ka ktien Khasi ba un long u vowel Khasi. Kum ka nuksa, ha ka Khasi ´a u (kajar ha ka Pnar) bad (nail ha ka English) la thoh prek bad kumta ka sound ka la bakla. Lada kynnoh prek ka sound kan mih kum (fake, cake, sake ha ka English) namar ka sur ka wan na u e,k = ek bad kam mih (egg) ynda kynnoh bha. Te la da yn thoh thik ´a ka kyrteng jong u kajar (Pnar) ne nail (English) ha ka Khasi dei ban thoh preg.

Ha ka ba ´adei bad kane ka jingsawa jong u 'g' ha ka ktien Khasi nga sngew ba dang don bun ruh kiei kiei kiba ngi dei ban leh khnang ba yn lah ban dang pynbha shuh shuh ´a ki jingsawa jong ka ktien namar don ki kyntien kren kiba ngim lah ban thoh namar ka jingsawa jong ki kam don ´a u alphabet kum ka jingsawa jong u Epsilon jong ki alphabet Greek.

Mynta lada ngin phai sha u "o" bad u "u" ruh ngi dang duna bha ka rukom pule, spel bad thoh ´a kine ki dak. Ha ka ktien Khasi ngi donkam ban don ar tylli ki "o" kata u "o" u ban sawa= poh, khoh, shnong bad u "o" u ban sawa = som (som na krung u Jisu), lom (lom, wah), shon= nongshon namar lada thoh shun= nongshun ka jing mut kan pher, ka shun kan ai ´a ka jingmut =tah shun, maw shun, bam tympew bad ka shun. Kum juh ruh Khon lane khon rit ha ka jaka khun lane khun rit namar khun ka mut turn ( English). Ia u "u" kabiang hi ban ong lum = lum, lang bad sum = sum, sait. Khun = khun ka surok, shun = bam kwai bad ka shun. Te kumta ngi lah ban adapt da u ÷(omicron jong ki Greek) lane da u `÷` jong ki German namar ´a une ruh lah ban ´oh na ki mobile phone bad computer bad kumta ngin don noh ar tylli ki `o`. u o = oh, soh, toh, bad u ÷ = som, lom.

Don bun bah kiei kiei kiba dei ban pynbit pynbiang ´a ka ktien Khasi. Kine ki long tang kum ki jingai jingmut ´a baroh ki khun u hyn˝iew trep hyn˝iew skum ba ngi dei ban ieid ´a la ka jong ka ktien bad ´a la ka jong ka jaid bynriew. Nga pan map na baroh ki nong pule ba lada don ei ei ba nga thoh ban pynmong ´ano ´ano lyngba ine i jingthoh sngewbha wat nym sngew ei ei namar ngam don jingmut ban pynmong ´ano ´ano ruh. Lada im ka ktien ka jaidbynriew ruh ka im. -[phaidien].



Jingpynbeit

Halor ka heading ôRahbor u khun ´a la ka kmieö sngewbha ban pule ôRahbor u Kurim ´a ka lok.ö Ngi sngewsih ´a kane ka jingbakla. Editor. ...MORE

Khlemakor akor u nongniah Bos Saw, lait mynsaw ki paidbah ha Police Bazar

Shillong, ¤a´ong, 28: Ki paidbah ba dang ´aid dang ´eng ha surok Police Bazar kaba long ka kad khaii kaba ju thnem ha ka khaii ka pateng, ki la lait thaw na ki jingjia basngewsih hadien ba kawei ka Bo...MORE

Troi˝ ka Reliance bad Vodafone ha nongbah Shillong

Shillong, Iaiong 29 : Ka jingshakri jongka Reliance bad Vodafone kompani ha kane ka nongbah Shillong bad jylla hi baroh kawei ka la nang troi˝ nangtroi˝ katba nang ´aid ki sngi ki snem namar tang hang...MORE

Khynra jur ki pulit ban pyllait ´a u samla Dajied

Shillong, Iaiong 29: Ki pulit ka South West Khasi Hills ki la pynjur bha ka jingkhynra ha ki thai˝ Nongjri ban ´oh pynlait ´a u samla Dajied Syiem uba na ka shnong Umthied bad u ba la shah rahbor ha ...MORE

Wan ai jinghikai ki nong Amerika ´a ki Nurse halor ka jingpang klong snam

Shillong,Iaiong 29 : Ka GVK EMRI kala pynlong ´a ka jingai jinghikai ´a ki nurse kumno ban ´ada na ka jingpang sangeh kynsan u klongsnam, ´a kane ka jinghikai la ai da ka American Heart Association...MORE

Yn leit jngoh ka NAAC ´a ka Nongtalang College

Shillong, ¤a´ong 29: Ka Peer Team Visit (PTV) jong ka National Assessment and Accreditation Council (NAAC) kaba long ka Autonomous Institution jong ka University Grant Commission, Bengaluru kan sa lei...MORE

¤oh nongkitkam thymmai ka Seng Longkmie Umchaproh

Shillong, ¤a´ong, 28: Ka Seng long kmie Umchaproh,Nonglamet da ka jing ´amynjur lang kiba bun balang ha ka dorbar shnong ka la jied pynthymmai ´a ki nongkitkam ba la pynskhem ruh da u Rishandong Rangb...MORE

Wer sha ka shad ha Laitmynring

Shillong, ¤a´ong, 28: La khot la wer ´a ki paitbah nongshong jong ka bri u Hyn˝iewtrep ban ´awan sha ka shad suk mynsiem jong ka shnong Laitmynring ka ban long ha ka 5 tarik Jymmang kaba ju long manl...MORE