««|Maham u heh AICC ďa ki Minister/MLA ban husiar ďa ka BJP na ka ‘Jingpynduh lut tyngka’    ««|Da ka ‘Specďal Court’ ban bishar kam thombor ďa ki Kynthei bad Khynnah    ««|Dawa tohkit CBI ka BJP Mahila Morcha ba shah thombor ki kynthei ha Jylla    ««|Byrngem khylliap lama ki Sing na kiwei ki District lada hiar shuki u Bah Ardent    ««|Ka Jingtih Be-aiń Ďa ki Marpoh Khyndew    ««|La plie pyrda ďa ka jingrakhe dap 75 snem Ladthadlaboh Dorbar Chnong    ««|Byrngem Gherao ďa ka Ophis treikam ka RBI    ««|Bthah ka Myntri ďa ka MSSASA ban pynsngew sha u CM halor ka jingeh ki 4th Teachers    ««|Mudui ka CoRP ha u Commisioner ka Transport ba jyllei ki trok kit palat pud    ««|Kam don ka jingďatan tyllai halor ka kam nongďalam ka PP jongka UDP : Shylla    ««|Plie u Bah PN Syiem ďa u Mawnongrim jong ka Lum Kur Mawrie    ««|Hapdeng ka jingiphuh iphieng kut noh ka taďew lehkmen ki Samla Lumsohphoh    ««|Ďamir jingmut u Conrad bad u myntri DoNER halor ki kam jngohkai pyrthei    ««|Kynduh bor Distrik ka FKJGP halor ka Entry bad Exit Point ha Ri Bhoi    ««|Maham ka RBYF ban bret jaboh pathar bad pyniap dusmon ďa ki mrad khlaw


‘Khyndiat halor ka ktien khasi bad ka thoh ka tar’

Kynpham L Khonglah

12 January, 2017

Ka ktien Khasi ka long da shisha kaba ďar, nga la pule bunsien ha ki kot khubor shaphang ka thoh ka tar u Khasi ba la thoh da bun ki briew kiba ieit ďa la ka jaid bynriew ďa la ka ktien bad ďa la ka thoh ka tar. Katba nga dang wan phai na Shillong sha Jowai ha kawei ka sngi nga la ďohi ďa kawei ka kali kaba thoh ďa ki kyntien kiba sngew tynnad ban puson kumne "Haba im ka ktien. Im ka jaid bynriew." Nga ai khublei kyrpang ďa u trai jong kane ka kali.

Nga la ju pyrshang ban pule bad wad bniah halor ka thoh ka tar Khasi na ki kot skul, kolej, kot ďathuh khana bad kumta ter ter, nga shem ba bun hi na ki nongthoh ne nga lah ban ong ba baroh ki don la ka jong ka jong ka rukom thoh bad ka rukom pynwan dur ďa ki kyntien ki senten bad spel dak. Ngim lah ban len ďa ka jingshisha ba ka thymmei thoh tar u Khasi ka dei ka (Bible) kotbah, hynrei ha ka kotbah ruh don bun bah ki jingduna khamtam ha kaba ďadei bad ka rukom spel ďa ki dak. Te lada ka thymmei ka don jingduna katno tam kiba pyrthuh bud.

Kaei kaba nga kwah ban ngam jylliew bad ban ďa pyrkhat ďa puson hangne ka long shaphang ki dak Khasi (alphabet) ka rukom spel ban pynmih sur (sound) ne nga lah ban ong ka rukom kynnoh dak.

Ka ktien Khasi lada dei ban pynďar shuh shuh ďa ka kum ka ktien ka ban long official hapoh ka bri u hynńiew trep hynńiew skum, ka ktien ka ban kren da u khynriam, u Pnar, u Bhoi, U War, ka dang donkam sa katto katne tylli ki (alphabet) dak, khnang ba u Pnar ruh un lah ban pyndonkam ďa ki juh ki dak ha ka thoh ka tar jong u bad kumjuh ruh ďa ki wei (Bhoi, War,Khynriam). Te kumta hangne ngan ai jingmut khyndiat shaphang ki dak bad ka rukom spel jong ka ktien Khasi bad ka ktien Pnar bad kumno ngin donkam ban dang don shuh kiwei kiwei de ki dak (alphabet).

Ki Khasi ki ong "ap shibit/shiphang" ki Pnar ki ong "ang chibet" hangne ngi ďohi ba u" ? " u donkam haka ktien Pnar bad u 'c' English u don kam haka ktien Pnar da ki dak Khasi.

Na katei ka jingsdang haneng ngan kynthoh khyndiat halor ka jingong ba ki dak ?, ń, g, ha ka Khasi ki dei ki dak ba ďap. Kine ki dak ?,ń,g ki dei ha ka jingshisha ki dak kiba donkam tam ban ong sngew meng ba ka ktien Khasi jong ngi ka long kaba ďar. Kine ki juh ki dak ki don ha kiwei pat ki jaid ktien jong ka pyrthei kum ha ka ktien German, bad kine ar u ? bad ń ki don ha ki handset (mobile) jong phi baroh kiba bat cell phone.

Te shaphang u 'g' (ha ka English get, good, goat, gift) ha ka Khasi pat la pynsawa ďa u 'g' kum (egg=ktien English). Te balei u Thomas Jones u pynrung ďa une u alphabet bad khot ďa u u egg=g ha ka ktien Khasi. Don kiba ong ba ia u 'g' la pyndonkam tang ban thoh kyrteng bad kur kum Ghonglah, Garrot, George, kumta keiń ba la ńiew ďa u dead alphabet, hynrei em, u 'g'=ghonglah, Garrot u bakla haduh katta katta ba lada yn kynnoh ne spel ďa kitei ki jingthoh ha ka Khasi kin long noh egg=honglah bad egg=arrot, namar ha ka Khasi u 'g' u sawa egg, kumba niew ha ka Hindi ďa u number iwei lane number 1 (g).

U 'g' ha ka jingshisha lada yn shim ďa ka sawa ka jong u, u dei ban long u vowel ha ka Khasi ym u consonant. (U M.B. Jyrwa ha ka kot "ka jingpule shaphang ka ktien" page 28 u ong ba u "g" uba don ha ki dak Khasi um long satia u consonant Khasi, dei na kane ka daw u thomas Jones u buh ďa u 'g' ha ka ktien Khasi ba un long u vowel Khasi. Kum ka nuksa, ha ka Khasi ďa u (kajar ha ka Pnar) bad (nail ha ka English) la thoh prek bad kumta ka sound ka la bakla. Lada kynnoh prek ka sound kan mih kum (fake, cake, sake ha ka English) namar ka sur ka wan na u e,k = ek bad kam mih (egg) ynda kynnoh bha. Te la da yn thoh thik ďa ka kyrteng jong u kajar (Pnar) ne nail (English) ha ka Khasi dei ban thoh preg.

Ha ka ba ďadei bad kane ka jingsawa jong u 'g' ha ka ktien Khasi nga sngew ba dang don bun ruh kiei kiei kiba ngi dei ban leh khnang ba yn lah ban dang pynbha shuh shuh ďa ki jingsawa jong ka ktien namar don ki kyntien kren kiba ngim lah ban thoh namar ka jingsawa jong ki kam don ďa u alphabet kum ka jingsawa jong u Epsilon jong ki alphabet Greek.

Mynta lada ngin phai sha u "o" bad u "u" ruh ngi dang duna bha ka rukom pule, spel bad thoh ďa kine ki dak. Ha ka ktien Khasi ngi donkam ban don ar tylli ki "o" kata u "o" u ban sawa= poh, khoh, shnong bad u "o" u ban sawa = som (som na krung u Jisu), lom (lom, wah), shon= nongshon namar lada thoh shun= nongshun ka jing mut kan pher, ka shun kan ai ďa ka jingmut =tah shun, maw shun, bam tympew bad ka shun. Kum juh ruh Khon lane khon rit ha ka jaka khun lane khun rit namar khun ka mut turn ( English). Ia u "u" kabiang hi ban ong lum = lum, lang bad sum = sum, sait. Khun = khun ka surok, shun = bam kwai bad ka shun. Te kumta ngi lah ban adapt da u ö(omicron jong ki Greek) lane da u `ö` jong ki German namar ďa une ruh lah ban ďoh na ki mobile phone bad computer bad kumta ngin don noh ar tylli ki `o`. u o = oh, soh, toh, bad u ö = som, lom.

Don bun bah kiei kiei kiba dei ban pynbit pynbiang ďa ka ktien Khasi. Kine ki long tang kum ki jingai jingmut ďa baroh ki khun u hynńiew trep hynńiew skum ba ngi dei ban ieid ďa la ka jong ka ktien bad ďa la ka jong ka jaid bynriew. Nga pan map na baroh ki nong pule ba lada don ei ei ba nga thoh ban pynmong ďano ďano lyngba ine i jingthoh sngewbha wat nym sngew ei ei namar ngam don jingmut ban pynmong ďano ďano ruh. Lada im ka ktien ka jaidbynriew ruh ka im. -[phaidien].



Pynrem CM ďa u PM ba thmu phiah ďa ki riewspah bad ki duk

Shillong, K’lynglot 17: U Myntri Rangbah ka Jylla Dr Mukul Sangma hynne ka sngi ula pynrem ďa ka jingkren ba dang shen jong u Myntri Rangbah Duh ka Ri u Narendra Modi, kaba thmu ban phiah noh ďa kiba ...MORE

Kyrshan u MLA ka Tura ďa ka jingai jingmut u MP ban thung da ka VC halor ki MLA skhim

Shillong, Kyllalyngkot 17 : U MLA jongka Tura u John Leslee K Sangma u sngewďahap bad kyrshan ďaka jingai jingmut jong u MP ka Tura Parliamentary Constituency u Conrak K Sangma ban thung da ka Vigila...MORE

Pyllait ki nongrahbor ďa 3 ngut ki nongkhaďi hadien ba siew 25,000

Shillong, Kyllalyngkot 17 : Ďa ki lai ngut ki nongkhaďi ba la rahbor na Telekali Reserve Forest hajan ka shnong Dumnikura, South Garo Hills naduh ka 10 tarik mynta u bnai la pyllait noh ďa ki da ki ru...MORE

Kem ki pulit ďa u nongdie tiar jot

Shillong, K’lyngkot, 17: Ki pulit ka nongbah Shillong mynta ka sngi ki la iohkem sa ďa uwei uba donkti ban leh be-ijot ďa kawei ka samla lud ba dang 14 snem ka rta ďa uba la tip kyrteng kum u Hassan. ...MORE

Jingďaseng Assembly Balang U Blei

Shillong: Ka Jingiaseng Samla Assembly kaba 33th jong ka Balang U Blei (Ecclesia) Meghalaya kan long ha ka Balang U Blei (Ecclesia) Umdohkha, Ri Bhoi District, naduh 20 tarik haduh 22 tarik u Kyllalyn...MORE

19 tarik ka jingďalang ka AMSSASTA

Shillong, K’lyngkot, 17: Ka All Meghalaya SSA School Teachers’ Association (AMSSASTA) kan pynlong ďa ka Joint Executive committee ha ka 19 tarik mynta u bnai ha Khasi National Durbar Hall Mawkhar, Shi...MORE

4.50 klur mang ka Sorkar ban shna ďa ka surok na 13 Mer sha shnong Killing

Shillong, K’lyngkot, 17: Ka Sorkar Jylla lyngba ka tnat PWD ka la mang pisa T.4.50 klur na ka bynta ban shna noh ďa ka surok na 13 Mer ban pynďasoh ďa ka shnong Killing, Ri-Bhoi District kaba jrong ku...MORE

Khot sngewbha ka Balang U Blei sha ka Jingďaseng Joint District ha Umran Dairy

Shillong, K’lyngkot :Ka jingďaseng jong ki ar tylli ki District, Shathie bad shatei (Joint District) jong ka Balang U Blei Meghalaya bad Assam, Ri-Bhoi District, kan long ha ka Balang U Blei Umran-Dai...MORE

Ďamir jingmut u DG ka Assam Rifles bad ki nongďalam shnong hapoh HQ DGAR, Laitkor

Shillong, K’lyngkot :U Director General ka Assam Rifles, u Lieutenant General Shokin Chauhan, Yudh Seva Medal, Sena Medal, Vishisht Seva Medal mynta ka sngi ula pynlong ka jingďamir jingmut bad ki ...MORE

Ym pat don ba wan kam ďa ka metďap

Nongpoh, Kyllalyngkot 17: Uwei u Rangbah uba la khlad noh ha Civil Hospital Shillong ba la ioh lum da ki Pulit ka Ri Bhoi na Byrnihat hadien ba u la klad noh dang shen ha katei ka jaka ai jingsumar la...MORE

Wan jurip ka JICA ban pynheh ďa ka surok Shillong- Dawki

Shillong, K’lyngkot 17: Ka kynhun Japanese International Cooperation Agency (JICA) ka la wan jurip ha Shillong na ka bynta ban pynheh ďa ka surok Shillong- Dawki, kynthup ruh ďa ka jingpynheh ďa ka ji...MORE

Ka lympung Seiń Kyntu Seiń Raij ha Barato

Jowai, K’lyngkot Ka Seiń Kyntu Seiń Raij – 12 Daloi ryngkat bad ka jingďatreilang ka Seiń Raij Barato (Raij Barato), kan pynlong ďa ka Lympung ba 20 ha ka 28 bad 29 tarik mynta u bnai ha ka Shnong ...MORE

Yn plie ka BJP ďa ka Regional Office ha Tura

Shillong, K’lyngkot, 17: Ka BJP shen kan sa plie ďa ka Regional Office ha Tura ha ka 21 tarik mynta u bnai ban pynkhlaiń ďa ka jingtreikam sha rilum Garo.
U Bah Shibun Lyngdoh, President ka Pa...MORE

Jahrngai u samla na Sutnga

Shillong, K’lyngkot, 17: U Alatab Husain,19 snem ka rta na ka shnong Sutnga uba dei na District Karimganj,Assam u la jahrngai naduh 9 tarik mynta u bnai. Kino kino kiba ďohi ne lap ďa u kin sngewbha ...MORE