««|Kynnoh ba bteng ka jingthung kam beai˝ hapdeng ba hiran ka pla tyngka ha JHADC    ««|Shah beh ka longkmie Khasi na Golf Club Delhi namar ba sem da ki jai˝sem    ««|Kynthih u Bah Shylla sha ka PDF ba leh lyndet u President ka UDP ´a ka Nongkrem    ««|Dawa ka KHNAM ban aiti noh ia ka Kynshi HE Project sha ka NEEPCO/MeECL    ««|Thrang ka heprit Sylvania ban ´oh ak ha ki phlim Bollywood    ««|ĹTang ban ong Em ´a u Droksĺ ka dei lynti ban rat dyngkhong ha Jylla, ong u SP    ««|Ap ka jingma ba synjor ka jingkieng ´aid kjat ha Kyrshai    ««|Da ka PRETAH, sdang u Chairman ka ANVC-B ban pynkhlai˝ ´a ki District Council    ««|Pynkup burom u Bah PT Sawkmie ´a ka samla kaba ju leit sam dud bad ´oh top 7 ha ka SSLC    ««|Nang khlai˝ ka UDP Ranikor, wan pyn´asoh sa u Bah A.Diengngan


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ¤A NGI

Pynbhalang Mawlei˝, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ´a ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, ôka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.ö Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hyn˝iewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hyn˝iewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ´a thuh ´a ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, ôka bor ka long kum sui˝bneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ´a ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.ö

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ´a puson ´a u syn˝iang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ´a ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ´a trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jing´atrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ´a bun ki long´ing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ´a thuh ´a ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ´a thuh? To ngi ´a plie ´a la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ´a ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ´a ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ´a i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ´arap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ´a hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ´a dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki sai˝ dur ´a ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sie˝ jam ban kyntiew ´a ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ´a ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ´a ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ´arong ne Ĺsaipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ´a ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hyn˝iewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ´a ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ´a ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ´a ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ´a ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ´a ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ´ai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban sai˝ dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ´a ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ´a ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ´a ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki Ĺlei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ´a ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ´a ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ´a ngi, ban ´a thuh kumno ngi kiew irat. Kan ´arap ´a ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

ôKhmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.ö
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ´a ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ´a ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hyn˝iewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ´a ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ´ing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka sai˝ hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka sai˝ hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ´arap ban sai˝ dur ´a ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ´a wai, ha ba nga thoh ´a kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ´a thuh ´a ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ´arap ban pyrto´a ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ´a ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hyn˝iewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ´a ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ´a ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hyn˝iewtrep, to ai ba ka mynsiem ´a khun kan kyndang ´a ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ´a ki lum jing artatien. U kwai dong u ´a thuh ´a ka khana ba u la kyntiew ´a ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ´a thuh ´a la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ´a ki khana na ngi, to ngin long kum u Ĺtiew-pathai-khubor.



Saw snem shong dum ki 6 shnong khlem bording

Nongstoi˝, Jylliew 26 : Ka shnong Kyrshai kaba long ka shnong kaba markhap bad ka Assam ka dei kawei na ki shnong ha ka thai˝ West Khasi Hills District kaba la shah iehnoh khun swet ha ka sorkar Megh...MORE

La sngi Saitjai˝ lah ban rai ´akhih ki nonghikai SSA

Shillong, Jylliew 26 : Ki nonghikai SSA jong ki saw tylli ki distrik, kynthup ´a kiba na East, West, South West Khasi Hills bad kumjuh na Ri Bhoi ki la pynbna ba ki lah ban pynlong syndon da ki jing´a...MORE

Kurup ki Pulit ´a u Ganja ba palat 41 kg na Khyndailad

Shillong, Jylliew 26: Ki Pulit ka Shillong Sadar Police Station hynne ka step kila ´oh ban kurup ´a palat 41 kg u ganja ba shongdor da ki lak tyngka na ki thai˝ Khyndailad.
¤a une u ganja la ku...MORE

´aroh ka KHNAM ´a ka SRDC halor ka um PHE

Shillong, Jylliew 26: Ka KHNAM Youth Wing, ka la pynrem jur ´a ka tnad PHE halor ka jing bym lah ban shimkhia jong ka ban sam sha ki paidbah da ka um kaba khuid.
Ha ka kyrwoh ba la phah da u P...MORE

Da ki tiar sumar ´aki kynthei syn˝iang ka JK Synod Mihngi ´aka Dr. Norman Tunnel Hospital

Jowai, Jyliiew 26: Ka Jing´aseng Kynthei Khasi Jai˝tia Presbyterian Synod Mihngi kala syn˝iang da ki kor sumar ´a ki kynthei sha ka Dr. Norman Tunnel Hospital hynne ka sngi.
Kine ki kor sumar ...MORE

Pynshai paidbah ki pulit WKHD halor jingsniew u drok bad kyiad

Nongstoi˝, Jylliew 26 : Ban pynsgewthuh ´a ki paidbah nongshong shnong ha ka Nongbah Nongstoi˝ bad ka district baroh kawei halor ka jingsniew jong u drok bad ka kyiad, ka tnad pulit jong ka West Khas...MORE

Bym shim khia ´a ka jingkhuid ka Um bam Um dih, pynrem jur ka KHNAM ´a ka tnad PHE

Shillong, Jylliew:Na ka liang ka Seng KHNAM State Youth Wing ka pynrem jur ´a ka tnad PHE department halor ka jingbym lah ban shim khia halor ka ka jingkhuid jingsuba ka um bam um dih ba pyndonkam d...MORE

´atai ka KJBWA halor ka jingshah ˝ion bei˝ jong ki nongdie doh masi

Shillong, Jylliew :Ka General Meeting jong ka Khasi Jaintia Butcher's Welfare Association kaba la shong mynta ka sngi ha Mawlai Phudmuri Community Hall ha kaba la wan ´ashim bynta da ki dkhot Seng ...MORE

Rai kyrshan ki samla ´a u bah FD Ramsiej, pynskhem ´a ka UDP Youth Wing Umroi

Umroi, Jylliew: Da ki spah ngut ki samla kiba la nang la stad ki la wan ban pyn´asnoh ´alade bad ka UDP Youth Wing Umroi Circle bad kine ki samla ki la rai ban pynjop don burom bad kumjuh ruh ban ai k...MORE