««|Jan pluh ka Petrol Pump ha Nongrim Hills ba kemding ka trok umphniang    ««|Syier u MLA ba ´oh kylla ktem awria ka nongbah Shillong    ««|Mudui ejahar kylla u Bah Paul ha u CVC pyrshah ´a u Bah Michael bad ka kynhun    ««|Hiar jurip bniah ka KJP Synod sha ki long´ing jong ki lanot aksiden kali leit Synod Nonglang    ««|Ban lait na ka jingartatien ki nongwad kam    ««|Mynjur ka JHADC ´a ka mang tyngka ba 140 Klur    ««|Yn kiew tulop naduh naduh CM, Lamphang, bad MLA    ««|Ym pat pyntreikam ka sorkar ´a ka RTE ACt 2009 ha Meghalaya : CAG    ««|¤arap ka 108 Emergency Service ´a kiba mynsaw na ki jingjia tyngkhuh kali    ««|Diaw Ka HSPDP Mawryngkneng ba hap mih surok ki nonghikai man ka por    ««|¤arap ka 108 Emergency Service ´a kiba mynsaw na ki jingjia tyngkhuh kali    ««|Diaw Ka HSPDP Mawryngkneng ba hap mih surok ki nonghikai man ka por    ««|Yn ´akhun u Bah Gabriel Wahlang na ka seng Congress ha Nongstoi˝ ?    ««|Na ka MeECL dawa pynpoi bording ka Dorbar Shnong Phodeitsim    ««|Ki khynnah skul ki long kum ki Mawlynnai: Bah F.B. Basan    ««|Mynjur ka JHADC ban thaw Elaka ´a ka Sumer


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ¤A NGI

Pynbhalang Mawlei˝, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ´a ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, ôka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.ö Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hyn˝iewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hyn˝iewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ´a thuh ´a ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, ôka bor ka long kum sui˝bneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ´a ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.ö

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ´a puson ´a u syn˝iang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ´a ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ´a trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jing´atrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ´a bun ki long´ing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ´a thuh ´a ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ´a thuh? To ngi ´a plie ´a la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ´a ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ´a ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ´a i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ´arap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ´a hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ´a dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki sai˝ dur ´a ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sie˝ jam ban kyntiew ´a ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ´a ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ´a ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ´arong ne Ĺsaipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ´a ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hyn˝iewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ´a ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ´a ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ´a ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ´a ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ´a ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ´ai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban sai˝ dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ´a ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ´a ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ´a ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki Ĺlei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ´a ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ´a ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ´a ngi, ban ´a thuh kumno ngi kiew irat. Kan ´arap ´a ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

ôKhmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.ö
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ´a ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ´a ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hyn˝iewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ´a ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ´ing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka sai˝ hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka sai˝ hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ´arap ban sai˝ dur ´a ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ´a wai, ha ba nga thoh ´a kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ´a thuh ´a ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ´arap ban pyrto´a ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ´a ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hyn˝iewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ´a ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ´a ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hyn˝iewtrep, to ai ba ka mynsiem ´a khun kan kyndang ´a ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ´a ki lum jing artatien. U kwai dong u ´a thuh ´a ka khana ba u la kyntiew ´a ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ´a thuh ´a la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ´a ki khana na ngi, to ngin long kum u Ĺtiew-pathai-khubor.



Mynjur ka ¤ing Dorbar ´a ka mang tyngka ba 13,048 klur

Shillong, Lber 24 : Ka ¤ing Dorbar Thawai˝ ka Jylla hynne ka sngi ka la mynjur ´a ka 13,048 klur tyngka kaba dei ka mang tyngka ba shisnem na ka bynta ka samoi treikam jong u 2017 - 18, ´a ba la wanra...MORE

Ap jingma ki nongshong shnong ba leh torti ka MeECL ´a ka bording ha Mawbyrkong

Nongstoi˝, Lber 24: Ka jingma ka ap sha ki paidbah nongshong shnong jong ka shnong Mawbyrkong West Khasi Hills, namar ka tnad ba dei peit ´a ka bording kam shym la peit b˝ian bad leh torti ha ka jingp...MORE

Mynjur ka ¤ing Dorbar ´a ka Amendment Bill halor ka ai˝ shongkha

Shillong, Lber 24 : Ka ¤ing Dorbar Thawai˝ ka Jylla hynne ka sngi ka la mynjur ´a ka Meghalaya Compulsory Registration of Marriage (Amendment) Bill, 2017, ban pyntikna ba ki kyndonkin teh lang ´a bar...MORE

Ai jingmut ka CAG ´a ka Sorkar ban bishar bniah ´a ki Unit treikam bym don jing´ohnong

Shillong, Lber 23: Ka Ophis u Comptroller and Auditor General (CAG) ka la ai jingmut ´a ka Sorkar Jylal ba kan bishar bniah shwa bin pa bin ´a ka jingtreikam ki Unit ba kyrshan jing´arap da ka Sorkar ...MORE

Dawa pan mab u MLA Mawshynrut ´a u DC WKH

Shillong, Lber 24 : U MLA ka HSPDP na Mawshynrut, Bah Witting Mawsor hynne ka sngi u la dawa ba u Deputy Commissioner ka West Khasi Hills ba u dei ban panmap na ka bynta ka jingai jingtip kaba bakla....MORE

Da ka Privilege Motion wanrah u MLA ´a ka Editor Shillong Times

Shillong, Lber 24 : Ka sngi ba khatduh jong ka Dorbar Mangtyngka ka ¤ing Dorbar Thawai˝ ka jylla ka la pdiang ´a ka Privilege Motion pyrshah ´a ka Editor jong kawei ka kot khubor phareng, ka Shillong ...MORE

U Bah Enbin um pat dei u kyrtong HSPDP

Mawkyrwat: Ka party HSPDP Mawkyrwat Area lyngba kane ka kyrwoh ka kwah ban pynshai paidbah ba ka khubor kaba la mih ha kine ki khyndiat sngi ba la dep kaba ong ôU Bah E.K. Raswai u Kyrtong ka HSPDP na...MORE

Maham tyngeh ka FKJGP ´a ki nongkha´i bad dih droks

Shillong, Lber : Ka Seng FKJGP (Mawlai Circle) ka maham tyngeh ´a ki nongdih bad nongkha´i drugs hapoh ka shnong Mawlai hi baroh kawei bad na ka liang ka Seng kan ai da kaba tyngeh lada lap ´a kino ki...MORE

Pynskhem ka BJP ´a ki nong´alam ba thymmai ka Nongpoh Mandal

Nongpoh, Lber 23: Kum ka jingpynkhlai˝ shuh shuh ´aka jingtreikam jong ka party BJP haka thai˝ Nongpoh, la jied bad pynskhem ´aki nong´alam ba thymmai jong ka BJP Nongpoh Mandal haka 18 tarik mynta u ...MORE

Kyntu ka ka HYC ia ka HNLOCTPA ban teh lakam ´a ki draibar

Nongstoi˝, Lber 24: Ka seng Hyn˝iewtrep Youth Council Nongstoi˝ Circle lyngba u General Secretary Bah C.Kharbani, hynne ka sngi ka la leit ban buh jingthoh hakhmat jong ka Hima Nongstoi˝ Land Owner Co...MORE

Pynlong ĹAwareness Programmeĺ ka MSCW ha ka shnong Rangblang

Mawkyrwat, Lber : Ka Meghalaya State Commission for Women ha ka jing´atreilang bad ka National Commission for Women ka la pynlong ´a ka Legal Awareness Programme kaba ar sngi lynter ha ka 23 bad 24 ta...MORE