««|Lada ym wan ka jingkylla ha u 2018, lashem jingeh ba kan urlong hadien    ««|Byrngem mudui Writ Petition ki nonghikai SSA bym pyllait tulop 5 bnai ka Sorkar Jylla    ««|14 tarik yn lum ka Sorkar Jylla ďa ka KHADC bad Rangbah Shnong halor ka VAB bad MUDA    ««|Pynbna ka PDF sa 3 ki kyrtong kynthup u Khun Chief Secretary barim ka Jylla    ««|Plie u Myntri ka Sorkar Pdeng ďa ka skhim RVY ha Ri-Bhoi, myntoi ki riewtymmen    ««|Plie u Myntri Kam Pohing ďa ka Myrďaw RMSA Sec. School    ««|Ther u Bah Kitborlang Nongrem halor ka khubor ba phah da ka KSU SWKHD    ««|Kyntu ka Seng AJYWO ďa ki WS bad bor District ban long kiba husiar    ««|Ka kam jied nongmihkhmat kalong kum ka kam shongkha shongman: Ardent    ««|Sahkut ki kali leit jingďaseng ha Umpung    ««|Bitar ki nongkhaii dewiong Shallang ba khang khyrdep ki shnat treikam ka Sorkar    ««|U Andrew uba mih pli ďa nga un pyndep ďa ki kam ba sahteng la ong u Dr. RC Laloo


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ĎA NGI

Pynbhalang Mawleiń, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ďa ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, “ka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.” Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hynńiewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hynńiewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ďa thuh ďa ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, “ka bor ka long kum suińbneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ďa ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.”

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ďa puson ďa u synńiang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ďa ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ďa trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jingďatrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ďa bun ki longďing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ďa thuh ďa ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ďa thuh? To ngi ďa plie ďa la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ďa ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ďa ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ďa i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ďarap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ďa hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ďa dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki saiń dur ďa ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sień jam ban kyntiew ďa ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ďa ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ďa ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ďarong ne ‘saipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ďa ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hynńiewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ďa ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ďa ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ďa ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ďa ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ďa ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ďai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban saiń dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ďa ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ďa ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ďa ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki ‘lei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ďa ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ďa ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ďa ngi, ban ďa thuh kumno ngi kiew irat. Kan ďarap ďa ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

“Khmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.”
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ďa ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ďa ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hynńiewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ďa ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ďing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka saiń hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka saiń hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ďarap ban saiń dur ďa ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ďa wai, ha ba nga thoh ďa kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ďa thuh ďa ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ďarap ban pyrtoďa ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ďa ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hynńiewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ďa ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ďa ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hynńiewtrep, to ai ba ka mynsiem ďa khun kan kyndang ďa ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ďa ki lum jing artatien. U kwai dong u ďa thuh ďa ka khana ba u la kyntiew ďa ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ďa thuh ďa la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ďa ki khana na ngi, to ngin long kum u ‘tiew-pathai-khubor.



Leh be-ijot u Headmaster ďa la ka Khynnah skul

Khliehriat, Nohprah, 12: U wei u rangbah ba la tip kyrteng kum u Matheus Dkhar na ka shnong Khahnar, East Jaińtia Hills District u la shah kynnoh ba u la leh be-ijot ďa kawei ka heprit kaba dang 13 sn...MORE

Yn theh ki heh spah ha Nongkrem ban pynliem ďa u Bah Ardent

Shillong, Nohprah 12: Ki tyllong khubor ba la ďoh lum da u Mawphor ha kine ki khyndiat sngi baladep, ki ďathuh ba ka don ka jingtheh pisa kaba jur ha Nongkrem da ki heh spah na ka bynta ban pynliem ďa...MORE

Rahbor ki runar i’u Pyrsa kurim u Nokma, dawa pisa T 50 lak ban pyllait

Shillong, Nohprah 12: Ka kynhun runar ba kieng da ki wait khukri bad ki daggar, mynshisngi, kila rahbor ďa u Pyrsa Kurim jong u Nokma ka Bangong Soinwegre da kaba leit patan jubor napoh ďing markhmat ...MORE

Kawang petrol bom ki runar hajan Lumdiengjri PS

Shillong, Dec 12, 2017: Ki runar bym lah ithuh durkhmat mynta ka sngi baar ha ka por kumba 8:30 haduh 9:00 baje eiei mynmiet ki al kawang da u petrol bom hajan ka Lumdiengjri Police Station, Shillong....MORE

Mynta yn poi ki Heh ECI ha Shillong ban pynkhreh ďa ka elekshon 2018

Shillong, Nohprah 12: Ka kynhun ba san ngut jong ki Heh ka Election Commission ka Ri India (ECI) kan wan poi mynta ka sngi ha Nongbah Shillong ban peitthuh bad bishar ďa ki rukom pynkhreh pynkhrum hab...MORE

Lait salit u C-in-C ka GNLA ha ka jingďather kuli

Shillong, Nohprah 12: U Sohan D Shira, Commander-in-Chief ka Garo National Liberation Army (GNLA) ula dei shisha u snar bah ba pynktha khlieh ďa ka Tnad Meghalaya Police, da ka jingďai bteng ban shu l...MORE

Pynkylla Khasi u Bindo ďa ka Sixth Schedule

Shillong, Nohprah, 12: Ka Kot Khasi Bynrap Bahynriew (6th Schedule) jong ka Riti Synshar ka Ri India (Constitution of India), ba la pynkylla Khasi da u Bah B.M.Lanong, CEM barim ka KHADC bad u MDC uba...MORE

Ngat 4 ngut ki snar lute ha kti ki pulit

Khliehriat Nohprah, 12: Saw ngut ki snar lute ba la ithuh kyrteng kum u Return Lyngdoh, 27 snem ka rta na Khliehriat West, u Micheal Lyngdoh 25 snem ka rta na Khliehriat West, u Binoy Boro na Barpetta...MORE

U Bah Roland Mawsor um dei shuh u President ka BJP

Nongstoiń, Nohprah, 12: Ki nongďalam ka Bharatya Janata Party (BJP) West Khasi Hills ki la pynshai ba u Bah Roland Mawsor um dei shh u President jong ka BJP Nongstoiń Mandal.
Kane ka jingpynsh...MORE

Shah kem u Nongďalam ka KSU ha Ri Bhoi, halor ka lynti Rel

Nongpoh, Nohprah 12: Ki Pulit ka Ri Bhoi mynta ka sngi Baar ki la kem ďa uwei u nongďalam ka KSU na Umiam Circle halor ka jingshah kynnoh ba u donkti ha kaba ďadei bad ka jingjia pyrshah surok Rel kab...MORE

Kynthah ka NSUI ba kiew ka bai pule IGNOU

New Delhi, Nohprah: Ka National Students' Union of India (NSUI) kala kynthoh jur ďa ka jingkiew dor ka bai pule ha Indira Gandhi National Open University (IGNOU) bad ńiew ba kane ka dei ka grant-cu...MORE

Ka Bible Convention jong ka St George Parish Wahlang

Shillong, Nohprah : Ka St. George Parish Wahlang kan pynlong ďa ka Bible Convention, ka jingďalap bad ka bor pynkoit jong U Trai ha ka 15, 16 bad 17 tarik Nohprah 2017, ha Parish Wahlang.Ha kane ka Co...MORE

Nang khlain u kyrtong PDF ha Mylliem

Shillong, Nohprah 12: U kyrtong ka Peoples Democratic Front (PDF) ka Mylliem Constituency Bah Hamlet Dohling ula nang khlaiń katba nang tyllun ki sngi da ka jingwan pynďasoh bad jingthaw Unit ha kylle...MORE

Plie u CEM ka KHADC ďa u mot dur Kiang Nangbah

Jowai, Nohprah 12: U Chief Executive Member jong ka Khasi Hills Autonomous District Council u bah PN Syiem, hynne ka sngi ula wan plie ďa u mot dur jong u Kiang Nangbah ha Loom Mooliksoo, Jowai.
...MORE