««|Wat ym ngop paidbah ha ki kular ba lamler jong ka party BJP, kyntu u Tarun Gagoi    ««|Ka Elekshon MLA-2018 kan dei ka ‘Thma ba Khatduh’ jong ka Congress ha Jylla    ««|“Wat biej ďa ka pisa ďoh phi babe kylla,” kyntu u Chairman PDF ďa ki paidbah Mawkyrwat    ««|Pynshlur ka Facebook ďa ki paidbah ban ďashim bynta ha ka elekshon    ««|Pan jingshai ka ECI na ka BJP halor ka Chargesheet pyrshah ia ka Congress    ««|U Dr Mukul Sangma u dei u CM jong ka Congress kynnoh u Conrad    ««|Kynnoh u Tarun Gogoi ba shu thok ka BJP ďa ka jingkular pynbeit pud Megh-Assam    ««|Pep 3 ngut ki Kyrtong ďakhun elekshon ka Mairang ha ka jingďalang ka NAYWA


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ĎA NGI

Pynbhalang Mawleiń, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ďa ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, “ka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.” Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hynńiewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hynńiewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ďa thuh ďa ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, “ka bor ka long kum suińbneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ďa ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.”

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ďa puson ďa u synńiang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ďa ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ďa trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jingďatrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ďa bun ki longďing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ďa thuh ďa ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ďa thuh? To ngi ďa plie ďa la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ďa ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ďa ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ďa i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ďarap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ďa hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ďa dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki saiń dur ďa ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sień jam ban kyntiew ďa ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ďa ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ďa ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ďarong ne ‘saipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ďa ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hynńiewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ďa ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ďa ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ďa ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ďa ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ďa ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ďai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban saiń dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ďa ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ďa ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ďa ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki ‘lei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ďa ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ďa ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ďa ngi, ban ďa thuh kumno ngi kiew irat. Kan ďarap ďa ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

“Khmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.”
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ďa ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ďa ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hynńiewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ďa ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ďing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka saiń hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka saiń hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ďarap ban saiń dur ďa ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ďa wai, ha ba nga thoh ďa kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ďa thuh ďa ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ďarap ban pyrtoďa ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ďa ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hynńiewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ďa ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ďa ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hynńiewtrep, to ai ba ka mynsiem ďa khun kan kyndang ďa ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ďa ki lum jing artatien. U kwai dong u ďa thuh ďa ka khana ba u la kyntiew ďa ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ďa thuh ďa la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ďa ki khana na ngi, to ngin long kum u ‘tiew-pathai-khubor.



Kular ka Irani ban pynďoh Gas u Modi ďa kiba duk

Shillong, Rymphang 17 : Ka myntri sorkar pdeng ba dei peit ďa ka tnad Textile ka Smriti Zubeen Irani mynta ka sngi ka la kular ďa ki paidbah ha Dalu bad Zikzak, Garo Hills ban pynďoh Gas shet jingshet...MORE

Buh thong u kyrtong NCP na Mawhati ban kyntiew ďa ki nongrep

Shillong, Rymphang 17 : U kyrtong ka NCP na Mawhati, Bah Tyngshaińlang Lapang u la ong ba u don ka thong ban kyntiew ďa ki nongrep lada ki paidbah ki pynjop ďa u kum u MLA ha kane ka elekshon kaban sa...MORE

U Bah Reming kum u Myntri sorkar lada synshar ka NPP : Prestone

Shllong, Rymphang 17 : U kyrtong Myntri Rangbah ka NPP, Bah Prestone Tynsong u la ong ba lada ka NPP ka wan ha ka bor synshar, khlem artatien u MLA ka Mawkynrew, Bah Remington Pyngrope un ďoh ban sho...MORE

Yn pynlong ka ICAR ďa ka International Congress halor u kynphad

Shillong, Rymphang 17 : Ka ICAR Research Complex for NEH Region Umiam, Cotton Research and Development Association (CRDA) Hisar, Haryana bad ka Indian Association of Hill Farming, Umiam kin pynlong ď...MORE

Ther u nongďalam ka Liang Pyrshah na ka Jylla Assam ďa ka BJP ha Ampati

Shillong, Rymphang 17 : U Nongďalam ka Liang Pyrshah na Assam u Debabrata Saikia uba dei u MLA jongka Congress u la ther tyngeh ďa ka BJP mynta ka sngi ha Ampati ba kam lah ban leh ďa kiei kiba kala ...MORE

Jingpynbeit ďaid kali jingďaseng Laitumkhrah Presbytery

Shillong, Rymphang 17: Ka Presbytery kaba Khat Hynńiew jong ka Laitumkhrah Presbytery kan long ha ka Balang Presbyterian Laitumkhrah.
Kumta na ka liang ka Balang ka pyntip sha baroh ki nongwan...MORE