««|Artatien ka HC ´a ka kaiphod jingtohkit ka HLSC halor ka jyrsieh thungkam Nonghikai    ««|Phah Notice ka HC ba mudui pynngat ĹContempt of Courtĺ ´a ka Ophisar MCS    ««|Pynbna ka BJP Mahila ban pyn´eng bun ki kyrtong kynthei ha ka elekshon 2018    ««|Ban wanrah jingkylla donkam ´a ki ai˝ bad ki polisi: PN Syiem    ««|Bun ki jingthaw ba la duh jait dang lah ban shem ha Nongkhyllem Sanctuary    ««|Ther ka BJP ´a ka Congress bym lah ´ada ´a ki Kynthei    ««|Pynkup burom ka DS ¤ewpomtiah, Nongkrem ´a kiba wanrah burom ´a ka Shnong    ««|Sngewkhia ka SELD halor ki jingeh jong ki paidbah namar ka jingkieng Kuriliia    ««|Pynskhem bad pynthymmai nongkitkam ka Seng UDP Ranikor Circle    ««|Da ki Tiles siang surok ka Sorkar Assam ha Umwang, pynieng khyrdop ha Sabuda    ««|Rakhe ka Mawkyrwat ´a ka International Day Biological Diversity    ««|Sngewkhia ka HYC Ranikor halor ka jingsangeh pyntrei ´a ka residential school    ««|Pyntuid jaboh ki Restaurant bad Hotel shapoh wah ha ka thai˝ Umroi    ««|Sha u DC ujor ki paidbah ka thain Rambrai byn don network BSNL bad Aircel la 4 bnai    ««|27 tarik yn kynduhlang ki nong Mawsynram ba sah ha Shillong


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ¤A NGI

Pynbhalang Mawlei˝, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ´a ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, ôka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.ö Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hyn˝iewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hyn˝iewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ´a thuh ´a ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, ôka bor ka long kum sui˝bneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ´a ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.ö

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ´a puson ´a u syn˝iang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ´a ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ´a trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jing´atrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ´a bun ki long´ing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ´a thuh ´a ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ´a thuh? To ngi ´a plie ´a la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ´a ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ´a ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ´a i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ´arap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ´a hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ´a dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki sai˝ dur ´a ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sie˝ jam ban kyntiew ´a ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ´a ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ´a ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ´arong ne Ĺsaipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ´a ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hyn˝iewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ´a ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ´a ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ´a ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ´a ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ´a ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ´ai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban sai˝ dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ´a ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ´a ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ´a ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki Ĺlei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ´a ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ´a ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ´a ngi, ban ´a thuh kumno ngi kiew irat. Kan ´arap ´a ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

ôKhmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.ö
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ´a ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ´a ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hyn˝iewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ´a ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ´ing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka sai˝ hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka sai˝ hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ´arap ban sai˝ dur ´a ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ´a wai, ha ba nga thoh ´a kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ´a thuh ´a ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ´arap ban pyrto´a ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ´a ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hyn˝iewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ´a ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ´a ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hyn˝iewtrep, to ai ba ka mynsiem ´a khun kan kyndang ´a ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ´a ki lum jing artatien. U kwai dong u ´a thuh ´a ka khana ba u la kyntiew ´a ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ´a thuh ´a la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ´a ki khana na ngi, to ngin long kum u Ĺtiew-pathai-khubor.



Dawa ka BJP ban weng noh ´a u KS Kropha kum u Chief Secretary ka Jylla

Shillong, Jymmang 22: Ka Bharatiya Janata Party (BJP)-Meghalaya Unit hynne ka sngi kala dawa ´a ka Sorkar Jylla ba kan weng noh mardor ´a u K.S Kropha kum u Chief Secretary ka Jylla, uba la shah pynng...MORE

Kyndit ki IAS Meghalaya

Shillong, Jymmang 22 : Ki ophisar IAS ha Meghalaya hapoh ka shatri jong ka Meghalaya IAS Officers Association (MIASOA) ki la pynpaw ´a ka jinglyngoh bad ka jingkyndit
halor ka rai jong ka Iingb...MORE

Dap shi snem ka jingkhlad noh u Phadar Sngi

Shillong, Jymmang, 21: Ka St. Dominic Savioĺs Church, Mawlai Parish, Shillong kan rakhe ´a ka Lyngkhuh snem banyngkong ka jingkhlad noh jong u Rev. Fr. Sylvanus Sngi Lyngdoh (ba ju khot ieid i Phadar ...MORE

¤ap 2 ba tynrah ka bus bad ka thuk thuk

Tura, Jymmang 22 : Arngut ki briew ki la khlad bad uwei pat u la mynsaw jur hadien ba kawei ka bos kala ´a tynrah bad kawei ka thuk thuk ha Durgapara hajan Mahendraganj, South West Garo Hills hynnin ...MORE

Ngat u nongkha´i masi beai˝ ha shrip ki BSF

Shillong, Jymmang 22 : Uwei u nongkha´i masi beai˝ ba tip kyrteng kum u Nimai Mirandi (35snem) na ka shnong Dobakal, South Garo Hills u la ngat noh ha shrip ki shipai BSF, Gaobari katba u dang thmu ba...MORE

Kem ki Pulit ´a 6 ngut ki Nongtuh

Shillong, Jymmang 22: Ki Pulit ka Mawlai Police Station kila ´ohkem ´a laingut ki samla kiba donkti ha kaba pyrshang rong tuh ´a kawei ka kali ba don u nombor MLA05-C-0435 hynnin ka step phyrngap ha M...MORE

Sngewsih ka UDP Mylliem Lum ´a ka rai u Bah HS Shylla

Shillong, Jymmang, 21: Ki nong´alam bad ki nongkyrshan ka United Democratic Party (UDP) ka thai˝ Mylliem Lum kaba kynthup naduh ka thai˝ Pomlakrai, Mawpynthih, Mawiong, Mawsing, Lyngkienship bad kiwei...MORE

Lap ka HYC ba ai bylla u MDC ´a ki bar jylla

Nongstoi˝, Jymmang 22: Ka HYC Mawshynrut Circle ha ka taiew ba la lah, ka la ´oh ban kem ´a ki saw ngut ki khar poi ei kiba trei bylla ha Mawshynrut khlem ki kot khlem sla kiba biang.
K...MORE

Tuid ki paidbah sha ka shad suk mynsiem ha West Khasi Hills

Nongstoi˝, Jymmang 22 : Da ki spah ngut ki paidbah na kylleng ki jaka jong ka West Khasi Hills kiba dang don ha ka niam Khasi paka ki la ´a tuid ban ´ashim bynta ha ka jing shad suk mynsiem kaba ka...MORE

Kmen ka skul Mary Mount SS ba noh syn˝iang u Bah PT Sawkmie da ka kamra klas

Shillong, Jymmang:Ka Mary Mount Secondary School, Mawtawar, ka pynpaw ka jingsngew kmen kaba khraw hadien ba na ka liang jong u MDC ka Mawlai u Bah PT Sawkmie ula noh syn˝iang sha kane ka skul da kawe...MORE

Yn wan ai jingsumar ka Nazareth Hospital ´a kiba pang skhor khmut bad ryndang, ha shnong Pammanik WJH

Jowai, Jymmang: Ka Nazareth Hospital lem bad ki Doktor jong ka kiba dei peit ´a ka jingpang Skhor, Khmut, pang Ryngdang bad kiwei de ki jingpang kin pynlong ´a ka Medical Camp ha kane ka 27 tarik my...MORE

Julor lai ki ´ing ha Nohron ba pom u pyrthat

Shillong, Jymmang 22 : Lai tylli ki ´ing ki la julor na ka jingpom kynsan u pyrthat ha ka step sngi u Blei ha Nohron, ka nongrit kaba hap ha Mawkynrew C&RD Block.
Haba pyntip sha u Mawphor, ki...MORE

Ap jingma ki khynnah ba orpait ka kynroh Pambhoi Pres. LP SSA School

Shillong, Jymmang, 21: Ka Hyn˝iewtrep Student Union (HSU)-Thadlaskei˝ Circle la lap ba kawei ka skul kaba don ha ka shnong Nartiang Modop, West Jai˝tia Hills District, kaba la tip kyrteng kum ka Pambh...MORE

Sam Torchlight ka VDP Mawryngkneng sha ki dkhot

Shillong, Jymmang, 21: Ka Village Defence Party (VDP) Mawryngkneng Mawmang ha ka sngi saitjai˝ ka la sam 40 tylli ki torchlight sha ki dkhot kiba ju ´aid pahara ha ka shnong ka thaw mynmiet myniong ba...MORE

27 tarik ka jing´alang ka MUPSTA

Shillong, Jymmang, 21: Ka Meghalaya Upper Primary School Teachers Association (MUPSTA) kan pynlong ´a ka State Level Executive Committee ha ka 27 tarik mynta u bnai ha ing sah u Bah Kenneth Shadap, Pr...MORE

Kurup ki BSF ´a ka pla bad pisa 1.44 lak Taka na Pyrdiwah

Shillong, Jymmang 22 : Ki shipai BSF kiba pahara ha Pyrdiwah, East Khasi Hills hadien ba ki la i suba ´a ka ´aid ka ieng jong ki katto katne ngut ki briew ha khappud mardor ki la leit ban khynra, hynr...MORE

Jing´alang joint VDP la 27 tarik

Nongstoi˝, Jymmang 22: Ka Joint Action jong ka Village Defense Party Pyndengrei, Mawrusyiar bad Siejlieh, kan pynlong ´a ka jing´alang ha ka 27 tarik mynta u bnai ha Kenkba ha ka por 2 baje janmiet.Ka...MORE