««|Kop ka NPP ban pynliem kput ´a ka Deborah Marak ha ka elekshon 2018    ««|Bat u Pulit Home Guard ´a ka kali khaii droks, kurup Heroin ba rem dor 35 lak    ««|Jah rngai 41 lak na ka ATM SBI ha Tura Super Market    ««|Tang ban syrdep ym lah ban pynroi ´a ka Mawlai: Kong Sarita    ««|Wan dem ki sim Amur Falcon ha ka shnong Umru    ««|Shi ta´ew ai por khatduh ka MCVU ´a ka Sorkar Jylla    ««|Rakhe ´a ka Voluntary Blood Donation Day    ««|Halor ka kam thung RS ha Lumsohpieng, Bhoirymbong    ««|Pynlut por ha ki jingpule, pynduna ha kaba pyndonkam ´a ki Mobile Phone : D. Kharshi-´ing    ««|Pynlong ka Umbuda da ka jingpynkhuid Shnong ki paidbah    ««|La pynlong ia ka ĹCarrier & Guidance bad ka HIV/AIDS & Alcoholismĺ ha ka shnong TuberKmai Shnong    ««|Ban pynneh pynsah ´a ki dawai kynbat ka long kaba donkam eh:Kong B. Blah    ««|¤ashim bynta U Rev. Dr. BL Nongbri ha ka International Conference ha Berlin    ««|Rakhe ka skul Don Bosco Tura ´a ka jingdap 60 snem ka jingshakri    ««|¤atai sani ka MGU halor ki matti ba bha u M.K Gandhi ha Byrnihat    ««|Plie u Ma Vincent ´a ka RMSA Secondary School ha Mawlieh    ««|Lyngngoh ka HYC halor ki jing kynnoh ka DS Ladrymbai-B


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ¤A NGI

Pynbhalang Mawlei˝, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ´a ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, ôka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.ö Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hyn˝iewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hyn˝iewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ´a thuh ´a ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, ôka bor ka long kum sui˝bneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ´a ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.ö

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ´a puson ´a u syn˝iang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ´a ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ´a trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jing´atrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ´a bun ki long´ing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ´a thuh ´a ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ´a thuh? To ngi ´a plie ´a la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ´a ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ´a ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ´a i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ´arap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ´a hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ´a dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki sai˝ dur ´a ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sie˝ jam ban kyntiew ´a ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ´a ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ´a ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ´arong ne Ĺsaipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ´a ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hyn˝iewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ´a ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ´a ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ´a ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ´a ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ´a ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ´ai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban sai˝ dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ´a ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ´a ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ´a ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki Ĺlei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ´a ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ´a ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ´a ngi, ban ´a thuh kumno ngi kiew irat. Kan ´arap ´a ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

ôKhmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.ö
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ´a ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ´a ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hyn˝iewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ´a ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ´ing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka sai˝ hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka sai˝ hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ´arap ban sai˝ dur ´a ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ´a wai, ha ba nga thoh ´a kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ´a thuh ´a ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ´arap ban pyrto´a ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ´a ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hyn˝iewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ´a ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ´a ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hyn˝iewtrep, to ai ba ka mynsiem ´a khun kan kyndang ´a ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ´a ki lum jing artatien. U kwai dong u ´a thuh ´a ka khana ba u la kyntiew ´a ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ´a thuh ´a la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ´a ki khana na ngi, to ngin long kum u Ĺtiew-pathai-khubor.



Plie u Myntri Kam Pohing ´a ka Diengpasoh Police Station

Shillong, Risaw, 18: ¤a ka Diengpasoh Police Station kaba hap ha ka jylli jong ka East Khasi Hills District la plie paidbah mynta ka sngi da u Bah HDR Lyngdoh, Myntri ka tnat Kam Pohing ka jylla ha ...MORE

Mynsaw jur 12 ngut ba noh ka Sumo sha len Pulit

Shillong, Risaw 18: Khad-ar ngut ki briew kynthup ´a arngut ba dang 7 bnai bad 10 bnai, kila mynsaw jur haba ka Tata Sumo ba ki ´ashong, kala leit noh shapohka len Pulit jong ka 1st MLP battalion ba...MORE

Nang ´oh bor ka UDP Ngunraw

Mawkyrwat, Risaw 18 : Ka United Democratic Party (UDP) Ranikor ka la nang khlai˝ bad nang ´oh bor da ka jingwan ai jingkyrshan jong ki paidbah na ka Ngunraw Zonal Unit ha ka jing´alang paidbah hynn...MORE

Sdang beh ka lyer elekshon ha Nongstoi˝

Nongstoi˝, Risaw 18 : Satang saw bnai ka election ban jied ´a ki nongmihkhmat sha ka ¤ngdorbar thaw ai˝ ka jylla ka la poi, ha kaba ki paitbah ki la sdang ban ´akhih khoreh bad sdang ban puson ´a u...MORE

Sei ka MBCC da u Bah Charles na Mawhati

Shillong, Risaw 18: Ka Mawhati Block Congress Committee (MBCC), ha ka jing´alang kaba la long mynta ka sngi ha ka jing´adon lang u Bah C.L.Masharing nongpeit pyrman ba la phah da ka DCC jong ka Ri B...MORE

Kular u Myntri ban ´akren ´a ka jingeh ki nongtrei casual MeECL

Shillong, Risaw 18 : U Myntri ka tnad Bording, Bah Comingone Ymbon hynne ka sngi u la kular ha khmat ki nongtrei Casual jong ka Meghalaya Energy Corporation Limited (MeECL) kiba don hapoh ka shatri ...MORE

Pynkhamti Sanad ´a u Bah Noblestar kum u Sordar ka Raid Rangnah

Shillong, Risaw 18:U Paiem ka Hima Khyrim u Dr. Balajied Sing Syiem mynta ka sngi ula pynkhamti ´a ka Sanad ha u Bah Noblestar Khonglar (uba dei na ka shnong Nohwet) kum u Sordar jong ka Raid Rangna...MORE

Shah kem u nongdie sim card tuh, kurup 6 tylli

Jowai, Risaw 18: Uwei u briew uba kyrteng u Sandalangki Lakiang, uba na ka shnong Wah´ajer ula shah kem noh ha ki Pulit jong ka West Jai˝tia halor ka jingshah kynnoh ba u donkti ban die simcard tuh....MORE

Ka jing´alang nongtrei SSA ha Mawkhar

Mawkyrwat, Risaw 18: Ka jing´akynduhlang jong ki nongtrei jong ka Sarva Shiksha Abhiyan (SSA), Meghalaya kan sa long ha Mawkhar Christian Secondary School, Mawkhar ha ka 21 tarik mynta u bnai ha ka ...MORE

Ka jing´alang paidbah jong ka Elaka Saitsohpen, Sohra

Shillong, Risaw :Na ka laing ka ophis jong u Sirdar Elaka Saitsohpen, Sohra, ha u kyrwoh lyngba u bah B.Diengdoh, Secretary da kane u pyntip ba kan don ka jing´alang paidbah jong baroh ki nongshong ...MORE

Yn pynlong jing´akop rwai tynrai ka AHPUF

Jowai, Risaw: Ka seng All Hynniewtrep People United Front (AHPUF) kan pynlong ´a ka jing´akop rwai tynrai ne ka Session II Traditional Song Singing Competition ha Sei˝raij Parking Lot, Old MTC Bus ...MORE

Mana ka Dorbar Shnong Pammanik ban pyn´ap mrad

Jowai, Risaw : Kum shi bynta ban teh la kam ´a ka jingpyn´ap pathar ´a ki mrad khlaw kiba don hapoh u pud u sam jong ka Shnong Pamanik, na ka liang ka Dorbar Shnong Pammanik da kawei ka jingmut ka l...MORE

Sngewkhia ka HYC-EJC halor ki jing kynnoh ka DS Ladrymbai-B

Khliehriat,Risaw :Ka Seng Hyn˝iewtrep Youth Council-East Jai˝tia Circle,ka pynpaw ka jingsngew khia kaba jur halor ka jingkynnoh jong u bah Jespar Bareh,Secretary Shnong Ladrymbai-B kumba la paw ha ...MORE

Sngewsih bad sngewlem ka AJSU halor ka jingkhlad ka Finance Secy

Shillong, Risaw:Ka Seng All Jai˝tia StudÚnt Union Central Body ka pynpaw ka jingsngewsih kaba jur halor ka jingkhlad kyndit jong ka nong´alam ka Seng (Finance Secretary) I Kong (L) Poisalan Dkhar ha...MORE

Yn ai jingshai ka MSSASA ´a ki nonghikai halor ka online D.El.Ed training

Shillong, Risaw, 18: Ka Meghalaya SSA Schools Association (MSSASA) East Khasi Hill District Unit kan pynlong ´a ka jingpynshai kaba kyrpang na ka bynta ki nonghikai SSA kiba dang leh ´a ka D.El.Ed C...MORE

Buh mawnongrim u Bah Sanbor ´a ka surok 1 klur ha Laban

Shillong, Risaw 18 : U MLA ka Shillong South, Bah Sanbor Shullai ha ka 16tarik mynta u bnai la buh ´a u mawnongrim ban shna noh da ka surok kali na KT Road kaba don jan skul Laban Assamese Girls Sec...MORE

Lum ka shnong Tiehsaw halor ka surok Nongstoi˝-Kyrshai

Nongstoi˝, Risaw, 17: Ka shnong Tiehsaw ka pynbna ba kan pynlong ´a ka jing´alang ba kyrpang na ka bynta ban ´athir ´atai halor ka jingwan jong ka surok two Lane na Nongstoin sha Kyrshai ka ban long...MORE