««|Na Japan yn wan jurip kumno ban weng noh ´a ka dheng kali ha ka nongbah    ««|Ngi lah ban duna ka jingtbit, hynrei ngim duna ka mynsiem trei, ong ki Myntri thymmai    ««|Haduh 39 ngut kiba thmu ban bthat jubor ´a ka jingim ha WJH    ««|Yn lum jing´alang ban bishar bniah ´a ka jingshna ´a ka Zoo ha Umtrew    ««|Da ka ĹMission Lakadongĺ ban pyn pawnam ´a u shynrai na Meghalaya    ««|Byrngem mih surok ki nonghikai Deficit ban pynbor siew tulop thymmai    ««|Leit jurip u Bah PT Sawkmie ´a ki san tylli ki surok ha ka thai˝ Mawlai    ««|Rakhe ka ophis u DTO ´a ka Road and Safety Week kaba 29 hapoh Mawkyrwat    ««|Kyntu u MLA ban kyntiew ´a ka lai˝ bording bad plie ophis Sub Division ha Patharkhmah    ««|Pynkup burom ka Mawthungmarwei ´a u MLA ka Rambrai    ««|La dei ban ban weng ia ka AFSPA na baroh ka ri India : Rev Basaiawmoit    ««|Ka ai˝ kan nym map ´a kiba ˝iah kali bad ka buaid, ong u OC Mairang


KWAI DONG ECONOMY: KA PYRTHEI KA AP ¤A NGI

Pynbhalang Mawlei˝, Lower-Mawprem

11 January, 2017

Kane ka long ka jingthoh kaba da puson ban sngewthuh ´a ka bor barieh (soft power) jong u kwai dong. Ka bor barieh, kat kum ka jingbatai u Joseph S. Nye (Soft Power, 2004) u ong, ôka jinglah ban khring ym tang da ka bor ne ka jingsiew dor.ö Ha u kwai don ka bor barieh ym lah ban len. Ki briew ba wan na shabar u pud u sam ka bri u Hyn˝iewtrep, ki da kwah mad. Naba u long u ba bna nam, u ba dei shi bynta ka kolshor. U ba don la khana (story), u ba la long u bynta jong ka rukom im u Hyn˝iewtrep. Ha la ka khana u ieng, hynrei nga kwah ban ´a thuh ´a ka bor (power) ba u don. Ka kyntien bor, katkum ka jingbatai jong u Nye, ôka bor ka long kum sui˝bneng (climate), kaba baroh ki kren, ki mad ´a ka jingktah jong ka, tangba khyndiat kiba sngewthuh.ö

Nga ngeit ba bun balang ki tip bad bna shaphang ka khana u kwai. Namarkata, ngin kham ´a puson ´a u syn˝iang ba u kwai dong u ai bad hikai. Kaei kata ka bor barieh ba u don? Nga iohi ba u hikai ´a ka jingseng kam lade barit-baria (micro-business). U ai ruh ka jinghikai ban ´a trei lang. Ha la ki bynta la bhah ban trei. Na u kwai sha u kwai dong don ka jingkylla bad ka jing´atrei lang. Ki bynta ba bun ba lang, ki trai bri sha ki briew kum ki nong kheit, nong die lang, nongdie khutia-mutia. Dei ka jingpynwan dur lyngba ka jing donkti baroh (Team effort) kumba pynskhem u Tim Harford (The undercover Economist, 2005). U kwai dong kum u rijied ba ieng triang halor ki mawsiang. U ba kyrshan ´a bun ki long´ing longsem. Ba kin ioh ka bam sngi -bam miet, ka kup- ka sem. Kaba ki longkmie ki shim ban long ki lad kamai. Ba u thup u thiar un ym tyrkhong. Kane ka ba nga kwah ban ´a thuh ´a ka pyrthei, u kwai dong u long u rijied -rishot ka ioh ka kot u duk u suk. Kaei ka khana u don ban ´a thuh? To ngi ´a plie ´a la ki jingmut swar ban shemphang.

Symboh pyrkhat ba rit ba laitluid
` Ha kawei na ka kot ba paw jong ar ngut ki nongthoh kita Stevent D. Levitt bad Stephen J. Dubner (Freakonomics, 2005) ki shon muhor ba ka jing pynshlur, ai mynsiem ka long kum u mawnongrim ha ka juk mynta. Ki ba bun ki riewkynthei ki ba shong die kwai dong ha ki lad shnong ne surok. Ki im ja sngi, ki kiew ha bun ki liang. Ha ka jingiohi jong nga, nga sngew ba ki long ki wei na ki nongpynshlur ban seng kam lade. Ba na i symboh pyrkhat ba rit, ki lah ban seng ka nongrim. Ka ba pynioh ´a ki ka kam bad ka jingtrei. Kane dei ka jing pynshlur, ai mynsiem ´a ngi kiba mynta bad ka lashai. Ban bet ´a i symboh ba rit, ban sdang kiew ki mawkyndon ka jingim.

Ha ka juk jong ngi ka saian (science) ka la kiew irat. Ka saian ka lah ban ´arap ha ki lai bynta. Kat kum ka jingmait phang jong u E. F. Schumacher (Small is Beautiful, 1973). Ba nyngkong, Ka kor saian (internet) ba bit dor bad ioh lang baroh (accessible) ban pyndonkam. Ba ar, Ki ba ´a hap (suitable) ryngkat bad ki jingdonkam barit- baria (small scale application). Ba lai, Ki ba ´a dei dur dei rukom (compatible) kat kum ka jing donkam ha ki jingshem thymmai (creative). Kine ki sai˝ dur ´a ka jingtrei kam ha ka liang ka seng kam lade (start-up business). Na kine ki sie˝ jam ban kyntiew ´a ka ioh ka kot (economy). Ka seng kam lade mynta donkam ka mon ba satar bad jwat. Ka mon ban ym tieng ban tur ban thom. Ka mon ban pdiang ´a ka syngkhong thymmai. Ban tyllun katkum ka jingshad ka sha lyntem ka por. Ka kor saian ka la pynsuk ha ka siew ka pet. Siew da ba leh lyngba ka kor saian (internet)kaba tip kyllume-payment.

Ka pyrthei ka laplied ki khyrdop ha ba bun ki liang. Ngi ki samla samhoi, ngi donkam ban pyrkhat noh ´a ki kam barit ba don nongrim. Ban seng kam mynta kam shong shuh ha ka jing don pisa bai seng. Lane ka jing lah- jingdon ha ka pla ´arong ne Ĺsaipan. Lane ka jaka ba pdeng, hooid, khlem artatien ki don la ka bynta. Hynrei ka pyrthei kaba wad ´a ki rukom pyrkhat thymmai (innovation). Ngam artatien ba ki samla ka bri u Hyn˝iewtrep ki lah. Lada ki longkmie die kwai dong ki lah ban kyrshan skul, pynnang -pynstad. Ka khyrdop ka la plie ´a ngi. Ka jingsdang seng kam lade (start-up business) ka la shong syaid lypa. Khlem artatien, ki paidbah ki kwah kiei kiei ki ba thymmai. Ki bym pat ju don, ha ki jingdonkam ba man ka sngi. Ki paidbah ki kloi ban siew ka dor ´a ka rukom thymmai (innovative) ki ba kham pher phyla (creative). Namar kita dei ka jingkwah ki briew (consumerism). Ka pyrthei ba beh ´a ki jingphylla bad thymmai. Ka dei ka pyrthei ka ba ih bad biang pura ban seng kam lade.

Ieng skhem- ka pyrthei ka ap ´a ngi
ka mon ba jwat ka shong ha ka rukom pyrkhat jong ngi. Ka rukom pyrkhat laitluid kan kyndang ´a ka mynsiem tieng-kyiuh. Ka mynsiem ba shlur ba ´ai neh ka don nongrim. Ka nongrim ba ka lawei kan bha kan miat. Namarkata, kam mut tang ba don ka kor saian, ne pisa lah ban sai˝ dur. Kynmaw dngong ba baroh ka shong ha ka jing pynskhem ´a ka jingmut jingpyrkhat.

Ka pyrkhat laitluid (Freedom) kan lam sha ka jing kiew ha man ki liang (Development). Ka ba sngew tynnad kumba ong u Amartya Sen (Development as Freedom, 1999) ka jing kiew kam shong tang ha ka ioh ka kot ka Ri. Hynrei ka dei ka jing jam lang bad ka jing lah u briew. Ka jinglah u briew ka pyn laitluid na ki sohkyrdot bad khim jingmut. Shi sien ba ngi law ´a ki sohkyrdoh bad khim jingmut. Ka pyrthei kan kylla, namar ka rukom iohi ka la pher (new perspective). Kane ka kyntiew ´a ka jinglong laitluid ban pyrkhat.

Kane ka jinglaitluid ka long ba donkam ban piam kyllum kham tam ki samla. La dei ban kyntu ba kin mih shakhmat ban wad ki lad thymmai. Ym ban shu ap khmih tang ka lait kam ha ki jaka treikam sorkar. Lane ha ba tied jing khang na ki Ĺlei san snem. Kapynlehnoh ei ka pynsule ´a ka sap ka phong, ka buit pyrkhat thymmai. Naba ka tieng ka shong khet ha ki jingmut. Kein, ko lok! ban shah teh kynjri. Bthat ´a ki, tur bad thom. Ka pyrthei ka ap ´a ngi, ban ´a thuh kumno ngi kiew irat. Kan ´arap ´a ki ba bun ban bud matti. Ngi long ki khlur ba tbeh jingshai ha ki lynti. Ha ki kyntien u myllung Soso Tham:

ôKhmih, samla ha khmat jong phi,
Ba phin tip shano ban jam;
Don u (ki) khlur ba lam lynti,
Im ka kyrteng sah ka nam.ö
(Ka Duitara Ksiar)

Hadien kane, ka ba donkam ka dei ka rukom trei kam (policy). Kano kano ka Ri ba khlain ha ka pyrthei ka don ´a ka rukom trei kam ba paka. Ki karkhana (companies) ba heh ki iaid bad tyllun na ki rukom trei kam jong ki. Kane ka paw shynna, ba ka long ka lynti sha ka thong. U Raghuram Rajan (Economist) u kubur ba ka rukom trei kam ba paka, kan kyntiew ´a ka ioh ka kot (Indian Express).

Ha ka Ri jong ngi (Hyn˝iewtrep) ruh ka donkam bha. Kan btin ´a ki samla sha ki lad ba bun rukom. Kan long kumba plielad ban poi hatyngkong ´ing jong ka ioh ka kot ba skhem. Kata lah ban ur long tad ynda ka sai˝ hima- sima ka phai khmat. Ha ba nga ong ka sai˝ hima, ka kynthup salonsar, ka ioh ka kot, ka imlang ka sahlang. Kine ki ´arap ban sai˝ dur ´a ka rukom trei kam ka ba khlain. khnang ba ka pongshai ka lashai kan shad ha ki jingmut jong ki samla ka Ri.

Kyntang ´a wai, ha ba nga thoh ´a kine ki symboh pyrkhat. Nga da kwah ban ´a thuh ´a ka khana u kwai dong ha liang ka ioh ka kot. Ka ba ´arap ban pyrto´a ka syngkhong thymmai ban wan ha ka Ri jong ngi. Ki longkmie ki la lah ban leh lyngba u kwai dong. Ngi ruh ngin kham pynjanai ´a ka rukom pyrkhat seng kam. Da ba pyndonkam ki lad ki buit, ki kor ka juk mynta. Ka mynnor ka la pynskhem ba ka kam ba rit ka pynim. Na kane ka kam ba rit ngin phriang sha ka pyrthei. Kan tip, ngi ki khun u Hyn˝iewtrep ngi lah kum ki wei. Namar kata ka pyrthei ka ap ´a ngi.

Nga mynjur ruh ba ki kyntien baroh ki long ki ba wan lyngba ka pyrkhat briew. Hynrei ka jingpynjanai ka wan tang na u Blei kynrad. Ngin da long ki briew basakma lada ngi shaniah tang ha ka bor sngewthuh malade. Nga ngeit ka pyrthei kan shai kdar haba nga pyndem ha ka mon u Blei. Nga nud ban kyntu ´a ki wei, naba nga tip u Blei ba nga shaniah un ym ieh lano lano. Ha u kynrad Jisu Khrist nga shaniah bad pyndem, bad ki jing mut jingpyrkhat kin ym sakma. Na ba nga shaniah ha u mawsiang na mynbarim.

Khun Hyn˝iewtrep, to ai ba ka mynsiem ´a khun kan kyndang ´a ka mynsiem jaituh-jaipdeh. Ka pyrkhat laitluid kan pyn madan kum ka paham ´a ki lum jing artatien. U kwai dong u ´a thuh ´a ka khana ba u la kyntiew ´a ki ba bun na ka jingduk. To ngin seng kam lade ban ´a thuh ´a la ki khana nangne sha ka lawei. Ka pyrthei ka ap ´a ki khana na ngi, to ngin long kum u Ĺtiew-pathai-khubor.



Pyrshah jur ka KHNAM ´a ka jingbei˝ Missionary u MP ka BJP

Shillong, ¤a´ong, 24: Ka Khun Hyn˝iewtrep National Awakening Movement (KHNAM) ka pyrshah jur ´a ka jingkren u MP ka BJP na Ballia uba ong ba ka ka jingdon ki Missionary kan buh jingma ´a ka ri India b...MORE

¤ap u samla ba shah bat elektrik

Shillong, ¤aiong 24: Uwei u samla ba dang 24 snem ka rta, ula duhei ´a la ka jingim hadien ba u la shah bat ha ka bording elektrik mynta ka sngi ha Jail Road, Shillong.
¤a ka met jong une u s...MORE

Khlad hashen u nongniah thuk thuk

Khliehriat ¤aiong 24: U Bah Amos Dkhar uba niah ´a ka thukthuk kaba don u nombar ML-11-2533 uba shong basah ha ka Narwan, East Jai˝tia Hills District u la duhei ´a ka jingim ha ka jing´atakhuh bad kaw...MORE

Khlad u Dr. Syiem, u nongai dawai kynbat

Shillong, ¤aiong 24: U Bah Sholander Syiem, ´a uba la ju khot ieit u Dr WS Syiem uba ai dawai kynbat ha syndah jong ka YMCA Mawkhar, Shillong u la khladnoh ha ka miet lah sngi nyngkong ha hospital ha ...MORE

Pynbna ka NIOS ´a ka eksamin D.El.Ed

Shillong, ¤a´ong, 24: Katkum ka jingpynbna (Notification) ba la soi da u C. Dharuman Director (Evaluation) ka NIOS ka la pynbna ´a ka tarik pynlong ´a ka eksamin D.El.Ed 1st Semester jong ki nonghik...MORE

Pynshai ka GVK EMRI

Shillong, ¤aiong, 24: Ka GVK EMRI (108 Ambulance) hadien ka jingmih khubor haba ´adei bad ka jingbym biang ka jinglong jingman jong ka kali kit nongpang mynta ka sngi baar ka la pynshai ba ha ka jing...MORE

Ka Shad Suk Mynsiem ka Nongmensong

Shillong, ¤a´ong, 24: Ka Shad Suk Mynsiem jong ka Seng Khasi Nongmensong kan long ha ka 27 tarik mynta u bnai bad ha ka 28 tarik mynta u bnai ha madan urkaliar.
La kyrpad bad khmihlynti ´a ki ...MORE

Dawa pynkiew tulop ka ARPSM sha ka 55 hajar tyngka

Shillong, Iaiong 24 : Ka Association of Resource Persons of Sarva Shiksha Abhiyan Meghalaya (ARPSM) ka la dawa na ka sorkar ban pynskhem noh ´a ki kum ki nongtrei sorkar bad ban kyntiew noh ´a ka tulo...MORE

Shah leh beijot ka khynnah ba 12 snem ha la u kong kynsi

Shillong, Iaiong 24 : Sa kawei ka khynnah kaba dang 12 snem ka rta ka la shah leh beijot ha la u kong kynsi lajong ha ka 20 tarik Iaiong 2018 ha ka shnong Jambal, North Garo Hills kaba hap hapoh ka Kh...MORE

Na u Myntri PHE kyntu ka HYC ban buddien ´a ka dorkhas ba ai sha u CM

Shillong, ¤aiong 24 : Ka Hyn˝iewtrep Youth Council (HYC) ha ka sngi Ba-ar ka la kyntu ´a u Myntri ka tnad Public Health Engineering (PHE), Bah Samlin Malngiang ba un buddien halor ka dorkhas kaba ...MORE

La sdang ban rakhe ´a ka 29th National Road Safety ha Jowai

Jowai, ¤a´ong :Shi bynta ban ´asnohkti lang bad ka Ri hi baroh kawei na ka liang ki bor District ka West Jai˝tia Hills District ki la sdang ban rakhe ´a ka taiew ba la tip kum ka 29th National Road Sa...MORE

Yn Sdang ka shad ˝iam Behdienkhlam ba nyngkong hapoh Ri-Lum Jai˝tia

Jowai, ¤a´ong :Ka Sei˝ Raij Kongwasan Chyrmang Kmai West Jai˝tia Hills District kan pynlong biang ´a ka shad leh˝iam Behdein khlam ka ban sdang naduh ka 26 tarik u ´a´ong bad pynkut ha ka 28 tarik myn...MORE

Pyllait pisa u DC sha ki lanot ka Thadlaskei˝ bad Amlarem Block

Jowai, ¤a´ong :Ka ophis jong u Deputy Commissioner ka West Jai˝tia Hills District u la pyntip ba la pyllait ´a ka pisa gratuitous Relief sha ka thai˝ Thadlaskein C&RD Block haduh 1,01,900/- (Rupees sh...MORE